Stress vaqtida miyamizda nima yuz beradi? Emotsional zo‘riqishning neyrobiologik mexanizmlari
Biz kundalik hayotimizda "stress" so‘zini tez-tez ishlatamiz: ishdagi qiyinchiliklar, oilaviy tushunmovchiliklar yoki moliyaviy masalalar sababli emotsional bosimni his qilamiz. Ammo stress shunchaki yomon kayfiyat yoki charchoq emas. Bu, aslida, miyamiz va butun tanamizni qamrab oladigan juda murakkab biologik va kimyoviy jarayondir. Emotsional zo‘riqish vaqtida asab tizimimiz qanday ishlashini va miyamiz bunga qanday reaksiya ko‘rsatishini tushunish, o‘zimizni himoya qilish hamda ruhiy salomatligimizni asrash uchun eng muhim qadamlardan biridir.
Muammo nimadan iborat? Stress — bu tananing kutilmagan, qiyin yoki xavfli vaziyatlarga nisbatan tabiiy himoya reaksiyasidir. Muammo stressning o‘zida emas, balki uning davomiyligidadir.
Mutaxassislar stressni ikki turga ajratadilar:
O‘tkir stress — bu qisqa muddatli, ma’lum bir xavf yoki qiyinchilik (masalan, muhim imtihon yoki yo‘lda to‘satdan paydo bo‘lgan to‘siq) vaqtida yuzaga keladigan holat bo‘lib, u bizga muammoni tez hal qilish uchun kuch beradi.
Surunkali stress — bu xavf yoki bosim hissi uzoq vaqt davom etadigan, tana va ruhiyat tinchlanishga ulgurmaydigan, oqibatda asab tizimini toliqtiradigan uzoq muddatli zo‘riqish holatidir.
Surunkali stress vaqtida miya doimiy xavf signalini ishlab chiqaradi, bu esa o‘z navbatida organizmning me’yorda ishlashini qiyinlashtiradi.
Bu holat qanday namoyon bo‘ladi? Miya va neyromediatorlar tizimi zo‘riqishni boshdan kechirganda, bu inson tanasida va xulq-atvorida quyidagicha namoyon bo‘lishi mumkin:
Yurak urishining tezlashishi va yuzaki nafas olish.
Mushaklarda, ayniqsa bo‘yin va elka qismida doimiy taranglik hissi.
Fikrlar oqimini to‘xtata olmaslik, asabiylashish va arzimagan narsalarga jahl chiqishi.
Uyquning buzilishi (uzoq vaqt uxlay olmaslik yoki erta uyg‘onib ketish).
Doimiy charchoq va ertalab ham quvvatsizlik hissi bilan uyg‘onish. Bu belgilar har doim ham og‘ir kasallik degani emas, lekin asab tizimi dam olishga muhtoj ekanligidan dalolat beradi.
Sabablar va ta’sir qiluvchi omillar Inson miyasi ming yillar oldin qanday ishlagan bo‘lsa, hozir ham shunday ishlaydi. Qadimda xavf yovvoyi hayvondan qochish bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda bu xavflar ijtimoiy xususiyatga ega. Asosiy sabablar va ta’sir qiluvchi omillarga quyidagilar kiradi:
Ish yoki o‘qishdagi doimiy muddatlar (dedlaynlar) va mas’uliyatning yuqoriligi.
Munosabatlardagi hal etilmagan mojarolar yoki yolg‘izlik.
Axborotning haddan tashqari ko‘pligi (yangiliklar, ijtimoiy tarmoqlar tufayli asab tizimining ortiqcha yuklanishi).
O‘tmishdagi travma (kuchli ruhiy jarohat) va psixologik bosimlar.
Uyqu yetishmasligi va noto‘g‘ri ovqatlanish kabi jismoniy omillar.
Psixiatriya va psixoterapiya nuqtayi nazaridan tushuntirish Keling, stress vaqtida miyada qanday neyrobiologik jarayonlar yuz berishini ko‘rib chiqamiz:
Amigdala (Bodomsimon tana): Bu miyaning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, xavf-xatarni aniqlovchi va qo‘rquv hissini boshqaruvchi markazdir. Stressor (xavfli omil) paydo bo‘lganda, amigdala darhol signal beradi.
Gipotalamus: Bu miyaning "boshqaruv pulti" bo‘lib, amigdaladan signal kelgach, tanaga "kurash yoki qoch" (inglizcha: fight or flight) rejimiga o‘tishni buyuradi.
Kortizol va Adrenalin gormonlari: Signal qabul qilingach, buyrak usti bezlari adrenalin (tezkorlik va kuch beruvchi gormon) va kortizol (quvvatni uzoqroq ushlab turuvchi asosiy stress gormoni) ishlab chiqaradi. Qisqa muddatda bu gormonlar foydali, ammo surunkali stressda qondagi kortizol miqdori doim baland bo‘lib, miya hujayralarini yemirib boradi.
Neyromediatorlar muvozanatining buzilishi: Neyromediatorlar — bu asab hujayralari (neyronlar) o‘rtasida ma’lumot tashuvchi va kayfiyatni boshqaruvchi kimyoviy moddalar. Surunkali stress vaqtida serotonin (xotirjamlik va baxt hissini beruvchi modda) va dofamin (motivatsiya va rohat hissi moddasi) miqdori kamayib ketadi. Buning o‘rniga noradrenalin (diqqat va xavotirni oshiruvchi modda) ko‘payadi.
Gippokampning zararlanishi: Gippokamp — bu miyaning xotira va o‘rganish jarayonlariga mas’ul bo‘lgan qismidir. Doimiy yuqori kortizol gippokamp hajmining kichrayishiga va insonning xotirasi pasayishiga olib kelishi ilmiy tasdiqlangan.
Kundalik hayotga ta’siri Neyrobiologik o‘zgarishlar va doimiy stress kundalik hayotga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi:
Ish va o‘qish: Diqqatni jamlash qiyinlashadi, yangi ma’lumotlarni eslab qolish pasayadi.
Munosabatlar: Emotsional reaksiyalar boshqaruvdan chiqadi, yaqinlarga sababsiz e’tiroz bildirish yoki o‘ziga tortilib olish kuzatiladi.
Qaror qabul qilish: Mantiqiy fikrlash o‘rnini hissiyotlarga berilgan impulsiv harakatlar egallaydi.
Sog‘lom odatlar: Ba’zilar stressni yengish uchun ko‘p ovqat yeyishga, boshqalar esa mutlaqo ishtahasizlikka moyil bo‘ladi.
Nimalarga e’tibor berish kerak? Quyidagi belgilar stress organizmning moslashish imkoniyatlaridan oshib ketganligini va e’tibor talab qilishini bildirishi mumkin:
Uzoq muddat davomida quvonch va qiziqishlarning yo‘qolishi (angedoniya - hayotdan lazzat ololmaslik holati).
Xavotir xurujlari (vahima hujumlari yoki panik ataka - to‘satdan nafas yetishmovchiligi, yurak qinidan chiqqudek urishi va kuchli qo‘rquv bilan kechadigan holat).
Uyquning surunkali buzilishi, dori-darmonsiz umuman uxlay olmaslik.
Asabsizlik tufayli tananing turli qismlarida (masalan, oshqozon, bosh, bel) aniq sababsiz og‘riqlar paydo bo‘lishi.
Boshlang‘ich amaliy tavsiyalar Miya plastiklidir, ya’ni u o‘zini qayta tiklash xususiyatiga ega. Neyrobiologik muvozanatni tiklash uchun boshlang‘ich qadam sifatida quyidagilar foydali bo‘lishi mumkin:
Jismoniy faollik: Eng oddiy piyoda yurish yoki yengil mashqlar qondagi ortiqcha kortizolni kamaytirishning eng samarali usulidir.
Nafasni boshqarish: Sekin va chuqur nafas olish (masalan, 4 soniya ichga tortish, 4 soniya ushlab turish, 4 soniya chiqarish) miyaga xavf o‘tgani haqida signal yuboradi va parasimpatik nerv tizimini (tanani bo‘shashtiruvchi markazni) faollashtiradi.
Uyqu gigiyenasi: Har kuni bir vaqtda uxlash va uyg‘onish, uxlashdan 1 soat oldin telefon ekranlaridan voz kechish miyada melatonin (uyqu gormoni) me’yorda ishlab chiqarilishiga yordam beradi.
Axborot tanaffusi: Yangiliklar va ijtimoiy tarmoqlarni kuzatishga kunlik aniq vaqt belgilash.
Fikrlarni qog‘ozga tushirish: Miya tinimsiz o‘ylayotgan xavotirli fikrlarni kundalikka yozib borish amigdala faolligini pasaytirib, miyaning tahlil qiluvchi peshona qismini ishga tushiradi.
Qaysi holatda mutaxassisga murojaat qilish foydali bo‘lishi mumkin? Stress odatiy dam olish bilan o‘tib ketmasa, mutaxassis bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. Ayniqsa quyidagi holatlarda psixiatr yoki psixoterapevt ko‘rigidan o‘tish foydali:
Emotsional zo‘riqish tufayli kundalik ishlarni umuman bajara olmay qolsangiz.
Uyqu va ishtaha jiddiy buzilsa hamda uzoq vaqt tiklanmasa.
O‘z-o‘ziga zarar yetkazish yoki hayotning qizig‘i qolmaganligi haqidagi o‘ylar paydo bo‘lsa.
Vahima hujumlari tez-tez takrorlansa va ijtimoiy hayotga to‘sqinlik qilsa. Bunday vaziyatlarda psixoterapiya va individual holatga qarab belgilangan to‘g‘ri yordam neyromediatorlar muvozanatini tiklashga imkon beradi.
Yakuniy xulosa Stress inson hayotining ajralmas qismidir va bizni himoya qilish uchun yaratilgan mexanizmdir. Biroq, emotsional zo‘riqish surunkali tus olganda, u miya va neyromediatorlar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsata boshlaydi. O‘zimizdagi o‘zgarishlarni o‘z vaqtida payqash, tanaga va ruhiyatga dam berishni o‘rganish, zarur bo‘lganda esa mutaxassislardan yordam so‘rashdan tortinmaslik — sog‘lom va to‘laqonli hayot kechirishning kalitidir.
PsixoMed24 psixoterapevtik ambulator klinikasida siz psixiatr va psixoterapevt mutaxassislar bilan individual holatingiz bo‘yicha suhbatlashishingiz mumkin. Qabulga yozilish yoki qo‘shimcha ma’lumot olish uchun administrator bilan +998951662662 telefon raqami orqali bog‘lanishingiz mumkin.