1. Бу нима?
Маниакал эпизод — инсон кайфияти, фикрлаш суръати ва ҳаракат фаоллиги бир вақтнинг ўзида патологик даражада кўтариладиган ҳолат. Бундай пайтда одам ўзини одатдагидан кучли, қувноқ ёки жаҳли тез ҳис қилади, кам ухлайди, кўп гапиради ва ҳолатини касаллик деб тан олмаслиги мумкин.
Эпизод камида бир ҳафта давом этиб, инсоннинг ишлаши, оилавий ва ижтимоий ҳаётига жиддий зарар етказса ёки шифохонага ётқизишни талаб қилса, у тўлиқ маниакал эпизод деб баҳоланади. Енгилроқ ва қисқароқ кўриниши гипомания деб аталади.
2. Асосий белгилар ва шикоятлар
Беморнинг ёки яқинларининг кўп учрайдиган шикоятлари:
Кайфиятнинг сабабсиз кўтарилиши ёки жаҳлдорлик;
Уйқуга эҳтиёжнинг камайиши (3–4 соат уйқу етарли туюлади);
Кўп ва тез гапириш, гапни тўхтатиб бўлмаслик;
Фикрларнинг учиб кетиши, мавзудан мавзуга сакраш;
Диққатнинг тез чалғиши;
Ўзига баҳонинг ҳаддан ортиқ ошиши, улуғворлик ғоялари;
Энергия ва фаолликнинг кескин ортиши;
Хавфли, ўйламасдан қилинган ишлар: пулни исроф қилиш, тартибсиз муносабатлар.
3. Ташхис мезонлари
Қуйида халқаро тан олинган икки таснифнинг мезонлари келтирилган. Ташхисни фақат шифокор қўяди.
А. Кайфият асосан кўтарилган, экспансив ёки жаҳлдор бўлиб, шахс учун ноодатий характерда. Бу ўзгариш камида 1 ҳафта давом этади (агар шифохонага ётқизиш керак бўлса, ундан қисқароқ ҳам бўлиши мумкин).
Б. Қуйидаги белгилардан камида учтаси (агар кайфият фақат жаҳлдор бўлса — тўрттаси) бўлиши керак:
Фаоллик ёки жисмоний безовталикнинг ортиши;
Гапиришга мойилликнинг кучайиши (босим остидаги нутқ);
Фикрларнинг учиши ёки «фикрлар чопиши» ҳисси;
Ижтимоий тийилишнинг йўқолиши, вазиятга номуносиб хатти-ҳаракат;
Уйқуга эҳтиёжнинг камайиши;
Ўзига баҳонинг ошиши ёки улуғворлик ғоялари;
Диққатнинг чалғиши, режаларнинг доимий ўзгариши;
Беписанд, хавфли ёки оқибати ўйланмаган хатти-ҳаракат;
Жинсий фаолликнинг ортиши.
Изоҳ: F30.0 — гипомания; F30.1 — психотик белгиларсиз мания; F30.2 — психотик белгилар билан кечувчи мания (васваса, галлюцинациялар).
А. Кайфиятнинг патологик кўтарилиши, экспансивлиги ёки жаҳлдорлиги ҳамда мақсадга йўналган фаоллик/энергиянинг ортиши билан кечувчи аниқ давр. Бу камида 1 ҳафта деярли ҳар куни, кун давомида сақланади (ёки шифохонага ётқизиш талаб қилинса — исталган муддат).
Б. Шу давр ичида қуйидаги белгилардан камида 3 та (агар кайфият фақат жаҳлдор бўлса — 4 та) сезиларли даражада ифодаланган бўлиши керак:
Ўзига баҳонинг ошиши ёки улуғворлик;
Уйқуга эҳтиёжнинг камайиши;
Одатдагидан кўпроқ гапириш ёки гапиришга босим;
Фикрларнинг учиши ёки тез алмашиши;
Диққатнинг осон чалғиши;
Мақсадга йўналган фаоллик ёки психомотор безовталикнинг ортиши;
Оқибати оғир бўлиши мумкин бўлган ишларга ҳаддан ортиқ берилиш (пул сарфлаш, хавфли тадбиркорлик ва ҳ.к.).
В. Бузилиш ижтимоий ёки касбий фаолиятга жиддий зарар етказади, ёки шифохонага ётқизишни талаб қилади, ёки психотик белгилар билан кечади.
Г. Эпизод модда (гиёҳванд, дори) ёки бошқа тиббий ҳолат таъсири билан изоҳланмайди.
4. Клиник кейс (мисол)
Бу мисол улуғворлик, уйқу эҳтиёжининг камайиши, босимли нутқ, фикр учиши ва хавфли хатти-ҳаракат каби белгиларни кўрсатади — F30 мезонларига мос келади.
5. Даво усуллари
Даво ҳар доим шифокор назорати остида олиб борилади. Умумий йўналишлар:
Дори-дармон билан даволаш (фармакотерапия)
Кайфият барқарорлаштирувчилар: литий, вальпроат каби препаратлар;
Антипсихотиклар: ўткир мания ва психотик белгиларда қўлланади;
Уйқуни тиклаш ва безовталикни камайтириш учун ёрдамчи воситалар.
Стационар даволаш
Оғир ҳолатларда, ўзига ёки атрофдагиларга хавф туғилганда шифохонага ётқизиш зарур бўлади.
Эслатма: дори номлари фақат маълумот учун; ҳеч қачон ўз-ўзини даволаш мумкин эмас.
6. Психотерапия услублари
Психотерапия дори даволаш билан биргаликда, асосан ҳолат барқарорлашгандан сўнг қўлланади:
Психоэдукация — бемор ва оила касалликни тушуниши, белгиларни эрта таниши;
Когнитив-хулқий терапия (КХТ) — бузувчи фикр ва хулқларни таниш ва тузатиш;
Интерперсонал ва ижтимоий ритм терапияси (IPSRT) — уйқу, фаоллик ва кунлик тартибни барқарорлаштириш;
Оилавий терапия — қўллаб-қувватловчи муҳит яратиш ва қайталанишнинг олдини олиш.
⚠ Қачон зудлик билан мурожаат қилиш керак?
Агар инсон умуман ухламаса, ўзини ёки бошқаларни хавф остига қўйса, ҳақиқатдан узилган (васваса, овозлар эшитиш) бўлса — бу шошилинч ҳолат. Кечиктирмасдан психиатрга ёки тез ёрдамга мурожаат қилинг.
Мутахассисга мурожаат қилинг
Ушбу маълумот ўз-ўзини текшириш учун. Аниқ ташхис ва даво режасини фақат малакали психиатр белгилайди. Шикоятларингиз шу белгиларга мос келса, сайтимиздаги мутахассисларга боғланинг.
Манбалар: ВОЗ МКБ-10, Американ Психиатрия Ассоциацияси DSM-5, замонавий клиник қўлланмалар асосида тайёрланган. Ушбу ҳужжат таълимий мақсадда бўлиб, шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.
мания · маниакал эпизод · F30 · аффектив бузилишлар · кайфият бузилиши · биполяр · психиатрия