
1. Психодерматология
Психодерматология — психика (руҳият) ва тери ўртасидаги боғланишни ўрганадиган соҳа. F45.8 (бошқа соматоформ) ва F45.9 (аниқланмаган соматоформ) кодлари остида терининг психоген ҳолатлари — сабабсиз қичишиш, қашиниш, терлаш, қизариш каби белгилар жамланган. Бунда тери текширувда соғлом ёки органик касаллик симптомга мутаносиб эмас — лекин стресс, хавотир, ҳал бўлмаган ҳиссиёт тери орқали «гапиради».
Тери ва асаб тизими эмбрионал ривожланишда бир манбадан (эктодерма) келиб чиқади — шунинг учун улар ҳаёт давомида ҳам зич боғланган. Стресс терининг қичишиш сезгирлигини, қон оқимини, тер безлари ишини, ҳатто иммун жавобини ўзгартиради. «Уятдан юзим қизарди», «қўрқувдан баданим жимирлади», «асабдан баданим қичишди» — бу боғланишнинг кундалик мисоллари.
Тери — руҳиятнинг «кўзгуси»
Тери — танамизнинг енг катта аъзоси ва ҳис-туйғуларимизнинг «кўзгуси». Биз уялганда қизарамиз, қўрққанда оқарамиз ва терлаймиз, асабийлашганда баданимиз қичишади. Психодерматологик ҳолатларда бу боғланиш кучаяди: руҳий зўриқиш тери орқали доимий, азобли белгилар (қичишиш, қашиниш, терлаш) сифатида намоён бўлади. Тери соғлом бўлса ҳам, бу белгилар реал — «ясама» эмас. Уларни даволаш учун фақат тери эмас, руҳий манбани ҳам ишлаш керак.
2. Беморнинг шикоятлари — ўзингизни танияпсизми?
«Баданим сабабсиз қичишади — лекин тери касаллигим йўқ деб айтишади»;
«Беихтиёр терини қашийман, кавлайман — яра, чандиқ қолади»;
«Стресс пайтида кучли терлайман — қўлтиғим, кафтим, пешонам»;
«Уятдан, хавотирдан юзим қизариб кетади — бундан жуда қўрқаман»;
«Терим остида “нимадир судралаётгандек”, жимирлайдигандек ҳис қиламан»;
«Қичишиш айниқса кечаси, стресс ва хавотир пайтида кучаяди».
3. Психодерматологик ҳолатлар жадвали
| Ҳолат | Тавсифи | Тасниф |
|---|---|---|
| Терининг психоген қичиши | Сабабсиз қичишиш — тери касаллигисиз, стресс билан | Психоген прурит |
| Невротик экскориация | Терини беихтиёр қашиш, кавлаш — яра, чандиқ қолдириш | Excoriation disorder (BFRB) |
| Дерматозой васвасаси | «Терим остида қурт/ҳашарот бор» деган васваса | Психотик даража! |
| Психоген терлаш | Стресс/хавотирдан кучли терлаш (гипергидроз) | Эмоционал гипергидроз |
| Психоген қизариш | Уятдан/хавотирдан юз қизариши (эритрофобия) | Қизаришдан қўрқув |
| Тери дисморфофобияси | Тери нуқсонига ҳаддан ортиқ диққат/қайғу | БДД спектри |
4. Ҳар бир ҳолат — батафсил ва алоҳида кейс билан
4.1. Терининг психоген қичиши (психоген прурит)
Психоген прурит — сабабсиз, азобли тери қичишиши — лекин дерматологик касаллик (экзема, аллергия, қутир) ёки ички касаллик (жигар, буйрак, қалқонсимон без) топилмайди. Қичишиш стресс, хавотир билан кучаяди, кўпинча кечаси ва тинч пайтда зўраяди. Қичишиш → қашиш → терининг шикастланиши → яна кучлироқ қичишиш — «қичишиш-қашиш доираси» ҳосил бўлади.
Кейс — Дилбар, 38 ёш. Терининг психоген қичиши.
«Бир йилдан буён баданим қичишади — қўлларим, оёқларим, баъзан бутун танам. Айниқса кечаси, ётганимда ва стрессли кунларда кучаяди. Қашийвериб, терим қизариб, баъзан яра бўлади.»
«Дерматолог, аллерголог текширди — тери касаллиги, аллергия йўқ. Жигар, буйрак, қалқонсимон без анализлари ҳам нормал. “Асабдан” дейишди, лекин қичишиш азоб беради, ухлай олмайман.»
Дилбарда терининг психоген қичиши / психоген прурит (F45.8): сабабсиз қичишиш, дерматологик ва ички касаллик истисно қилинган, стресс билан кучайиши, қичишиш-қашиш доираси.
👩⚕️ Доктор изоҳи
Қичишиш-қашиш доираси: қашиш вақтинча енгиллик беради, лекин терини шикастлаб, қичишишни кучайтиради — бу доирани узиш даванинг калити.
Кечаси кучайиши: кечаси ва тинч пайтда диққат қичишишга қаратилади — шунинг учун кучаяди (диққат омили).
Стресс боғлиқлиги: стрессли кунларда зўрайиши руҳий компонентни кўрсатади.
Дилбарга режа: «Терингиз соғлом, қичишишингиз реал, лекин уни хавотир ва стресс кучайтиряпти. Биз қичишиш-қашиш доирасини узамиз ва асаб тизимини тинчлантирамиз».
Даво қадамлари: (1) дерматолог + ички касалликни истисно; (2) ташхисни тушунтириш; (3) қашишни тийиш техникалари (habit reversal — қашиш ўрнига бошқа ҳаракат); (4) КХТ — қичишишга диққат ва катастрофик фикрни ишлаш; (5) релаксация, нафас (кечаги қичишишга); (6) зарурда СИОЗС ёки антигистамин (дерматолог/психиатр қарори). Тери парваришини ҳам давом эттириш (намлантириш).
4.2. Дерматоз васвасаси (психотик даража!)
Дерматозой васвасаси (delusional parasitosis, Ekbom синдроми) — «терим остида қурт, ҳашарот, паразит бор» деган қатъий, ишонтириб бўлмас ишонч. Бу — психоген қичишишдан фарқли, ВАСВАСА (бредли) даража, яъни психотик ҳолат. Бемор реал паразит йўқлигига ишонмайди, дерматолог ва текширувларга ишонмайди, баъзан «исбот» сифатида тери парчалари, толалар олиб келади (matchbox sign).
Кейс — Сурайё, 56 ёш. Дерматозой васвасаси.
«Терим остида қуртлар бор, улар судралади, ҳаракатланади — буни аниқ ҳис қиламан. Уларни чиқариш учун терини кавлайман. Мана, бу — улар (тери парчаларини кўрсатади).»
«Бир неча дерматолог “паразит йўқ” деди, текширувлар тоза чиқди — лекин мен биламан, улар бор! Ҳеч ким менга ишонмайди.»
Сурайёда дерматозой васвасаси / Ekbom синдроми (психотик даража): «тери остида паразит» қатъий васваса, реаллик синови йўқ, matchbox sign — бу F45 эмас, психотик бузилиш (F22/органик).
🔬 Шифокорлар учун: дерматозой васвасаси — психотик даража, алоҳида ёндашув
Дерматозой васвасаси (delusional infestation, Ekbom синдроми) — соматоформ ЭМАС, психотик бузилиш. Бу — моносимптоматик ипохондрик психоз (МКБ-10 да F22.0 — сурункали васваса бузилиши) ёки бошқа психоз/органик ҳолат (деменция, модда таъсири, депрессия психотик тури) доирасида. Калит фарқ: реаллик синови йўқ (психоген пруритда бемор «балки асабдандир» деб шубҳа сақлайди; бу ерда қатъий ишонч). «Matchbox sign» (бемор тери/тола парчаларини «паразит» деб олиб келиши) характерли. Даво: антипсихотик (рисперидон, оланзапин, пимозид тарихан) — психиатрик кузатув. Беморни «васваса» деб тўғридан қарама-қарши қўйиш самарасиз — терапевтик алоқа ва эҳтиёткорлик керак. Дерматолог ва психиатр ҳамкорлиги муҳим (бемор кўпинча психиатрдан бош тортади).
4.3. Невротик экскориация (терини беихтиёр кавлаш)
Невротик экскориация (excoriation disorder, dermatillomania) — терини такрор-такрор кавлаш, тирнаш, чимдиш — натижада яра, чандиқ қолади. Бу — тана-боғлиқ такрорий хулқ (BFRB), ОКБ спектри билан чегарадош. Бемор тўхтатмоқчи бўлади, лекин қила олмайди. Кўпинча стресс, зерикиш ёки хавотирни «бошқариш» учун қилинади.
Кейс — Нигора, 24 ёш. Невротик экскориация.
«Юзимни, қўлларимни беихтиёр кавлайман, чимдийман — кичкина ғадир-будирни ҳам тинч қўёлмайман. Натижада яра, доғ қолади, уятга қоламан.»
«Стресс ёки зерикиш пайтида кўпроқ қиламан. Тўхтатмоқчи бўламан, лекин ўзимни тута олмайман. Кейин пушаймон бўламан.»
Нигорада невротик экскориация / excoriation disorder (F45.8, BFRB): терини такрорий кавлаш, тўхтата олмаслик, стресс/зерикиш билан, ОКБ спектри.
👩⚕️ Доктор изоҳи
BFRB табиати: экскориация — тирноқ тишлаш, соч юлиш (трихотилломания) каби тана-боғлиқ такрорий хулқ оиласига киради.
DSM-5 да алоҳида: Excoriation (Skin-Picking) Disorder — DSM-5 да ОКБ ва боғлиқ бузилишлар бўлимида.
Нигорага режа: «Бу — иродасизлик эмас, балки хавотирни бошқариш одати. Биз уни тескари одат билан алмаштиришни ўргатамиз».
Даво қадамлари: (1) дерматолог (яраларни даволаш); (2) ташхисни тушунтириш (BFRB, айбламасдан); (3) habit reversal training — қашиш/кавлаш ўрнига бошқа ҳаракат (масалан мушт сиқиш, стресс-тўп); (4) триггерларни аниқлаш (стресс, зерикиш, ойна олди); (5) КХТ ва хавотирни ишлаш; (6) зарурда СИОЗС (ОКБ спектри учун). Терини ёпиш (қўлқоп, пластир) — вақтинча ёрдамчи.
4.4. Психоген терлаш ва қизариш (гипергидроз, эритрофобия)
Психоген терлаш — стресс, хавотир, ҳаяжон пайтида кучли терлаш (кафт, қўлтиқ, пешона). Психоген қизариш — уят, хавотир, диққат марказида бўлишдан юз қизариши. Иккаласи ҳам ижтимоий вазиятларда кучаяди ва кўпинча «бундан қўрқиш» (эритрофобия — қизаришдан қўрқув) иккиламчи хавотир доирасини яратади.
Кейс — Сардор, 29 ёш. Психоген қизариш (эритрофобия).
«Одамлар олдида гапирсам, диққат менга қаратилса — юзим қизариб кетади. Бундан жуда уяламан ва қўрқаман. Энди қизаришдан қўрққанимдан, янада кўпроқ қизараман.»
«Шу сабабли йиғилиш, тадбирлардан қочаман. Бу ҳаётимни, ишимни чеклаяпти.»
Сардорда психоген қизариш / эритрофобия (F45.8): ижтимоий вазиятда юз қизариши, қизаришдан қўрқув (иккиламчи доира), ижтимоий қочиш (ижтимоий хавотир билан чегарадош).
👩⚕️ Доктор изоҳи
Иккиламчи доира: қизаришдан қўрқув → диққат → кўпроқ қизариш → кўпроқ қўрқув. Бу доирани узиш муҳим.
Ижтимоий хавотир билан боғлиқ: эритрофобия кўпинча ижтимоий хавотир бузилиши (F40.1) билан бирга — буни ҳам баҳолаш.
Сардорга режа: «Қизариш — нормал физиологик жавоб. Муаммо қизариш эмас, ундан қўрқув. Биз қўрқувни камайтириб, доирани узамиз».
Даво қадамлари: (1) ташхисни тушунтириш (қизариш нормал); (2) КХТ — қизаришдан қўрқувни ишлаш, «парадоксал» ёндашув (қизаришга қаршилик кўрсатмаслик); (3) ижтимоий экспозиция — қочиш хулқини камайтириш; (4) диққатни ташқарига йўналтириш техникалари; (5) релаксация, нафас; (6) зарурда СИОЗС (ижтимоий хавотирга). Гипергидрозда дерматологик даво (антиперспирант ва ҳ.к.) психотерапия билан бирга.
5. Нейробиология — 8 нейромедиатор дисбаланси
Психодерматологик ҳолатларда нейромедиаторлар муҳим рол ўйнайди:
| Нейромедиатор | Ҳолат | Роли |
|---|---|---|
| Серотонин (5-HT) | ↓ паст | Қичишиш модуляцияси, хавотир, такрорий хулқ (кавлаш) — СИОЗС ёрдам беради |
| Дофамин (DA) | дисбаланс | Такрорий хулқ (экскориация), дерматозой васвасасида ОШГАН (антипсихотик) |
| Норадреналин (NA) | ↑ баланд | Стресс/симпатик — терлаш, қизариш, қичишишни кучайтиради |
| ГАМК (GABA) | ↓ паст | Тинчлантирувчи етишмаслиги — хавотир, қичишиш қўзғалиши |
| Глутамат (Glu) | ↑ баланд | Қўзғатувчи — қичишиш гиперсезгирлиги, такрорий хулқ |
| Ацетилхолин (ACh) | ↑ баланд | Тер безлари бошқаруви — психоген терлашда ошади |
| Гистамин (HA) | ↑ баланд | Қичишишнинг асосий медиатори — стресс уни кучайтиради |
| Эндорфин (END) | дисбаланс | Қичишиш-қашиш «мукофот» доираси (қашиш вақтинча роҳат беради) |
🔬 Шифокорлар учун: психодерматология — мия-тери ўқи (brain-skin axis)
Психодерматологик ҳолатлар мия-тери ўқи (brain-skin axis) орқали тушунтирилади. Тери ва нерв системаси эмбрионал эктодермадан ривожланади — умумий медиаторлар (нейропептидлар: substance P, CGRP) орқали боғланган. Стресс HPA ўқи ва симпатик нерв орқали терига таъсир қилади: substance P қичишиш ва нейроген яллиғланишни кучайтиради, мает ҳужайралардан гистамин ажралади, тер безлари (ацетилхолин орқали) фаоллашади. Қичишиш — оғриқ каби марказий сенситизацияга учрайди (қичишишнинг «кучайтиргичи»). Қичишиш-қашиш доираси эндорфин/мукофот тизими билан мустаҳкамланади (қашиш роҳат беради). Дерматозой васвасасида дофамин дисрегуляцияси (стриатум) — шунинг учун антипсихотик самарали. Невротик экскориация — ОКБ спектри (серотонин). Психодерматологик беморларда депрессия ва хавотир коморбидлиги юқори. Даво — дерматолог ва психиатр ҳамкорлиги (liaison psychodermatology).
6. Ташхис мезонлари — МКБ-10 ва DSM-5
МАЖБУРИЙ мезонлар қизил ранг билан.
А. Тери/тана белгиси (қичишиш, қашиниш, терлаш) руҳий зўриқиш билан боғлиқ;
Б. Дерматологик ёки ички органик касаллик исботланмаган (ёки симптомга мутаносиб эмас);
В. Белги стресс, хавотир, зиддият билан боғлиқ;
Г. Кундалик ҳаёт, уйқу, ижтимоий фаолият бузилади.
Невротик экскориация: Excoriation (Skin-Picking) Disorder — ОКБ ва боғлиқ бузилишлар;
Психоген қичишиш/терлаш: Somatic Symptom Disorder доирасида;
Дерматозой васвасаси: Delusional Disorder (somatic type) — психотик, соматоформ ЭМАС.
7. Дифференциал диагностика — батафсил
Психоген деб ҳисоблашдан олдин органик сабабларни истисно қилиш ШАРТ:
| Ҳолат | Фарқловчи белги | Текширув |
|---|---|---|
| Аллергик дерматит/экзема | Объектив тери ўзгариши, тошма, аллерген | Дерматолог, аллерго-тест |
| Жигар/буйрак касаллиги | Сариқлик, биокимё ўзгариши (қичишиш сабаби) | Қон биокимё, УЗИ |
| Қалқонсимон без / диабет | Эндокрин касаллик (қичишиш/терлаш) | Гормон, қанд таҳлили |
| Қутир (чесотка)/паразит | Реал паразит, тунги қичишиш, юқумли | Дерматоскопия |
| Дерматозой васвасаси | «Қурт бор» деган ВАСВАСА (реал паразит йўқ) | Психиатрик баҳолаш |
| Психоген (функционал) | Органик сабаб йўқ, стресс билан боғлиқ | Истисно + психиатрик баҳолаш |
🔬 Шифокорлар учун: дифференциал диагностикада урғу
Дерматологик касалликни истисло: экзема, аллергик дерматит, қутир (чесотка), псориаз — дерматолог кўриги;
Систем касалликни истисло: сурункали қичишиш — жигар (холестаз), буйрак (уремия), қалқонсимон без, қандли диабет, лимфома белгиси бўлиши мумкин — қон таҳлили шарт;
Дерматозой васвасаси — психотик: «паразит бор» қатъий ишонч (реаллик синови йўқ) — антипсихотик талаб қилади, F45 эмас;
Невротик экскориация vs органик: экскориацияда яралар беморнинг ўз қўли етадиган жойларда, ўзи кавлаганини тан олади;
Депрессия/хавотир коморбидлиги: психодерматологик беморларда юқори — буларни ҳам баҳолаш.
8. Даво — психофармакология
| Йўналиш | Восита | Изоҳ (доктор) |
|---|---|---|
| Психоген қичишиш/экскориация | СИОЗС | Қичишиш, такрорий хулқ (ОКБ спектри)га самарали. |
| Қичишиш (қўшимча) | антигистамин / габапентин | Дерматолог қарори — қичишишни камайтириш. |
| Дерматозой васвасаси | антипсихотик | Рисперидон, оланзапин — психотик даражада (психиатр). |
| Қўшилган депрессия/хавотир | СИОЗС / СИОЗСН | Кўпинча бирга — иккаласига. |
Доктор изоҳи — даванинг умумий тамойиллари
Дерматолог + психиатр ҳамкорлиги: психодерматологияда икки мутахассис биргаликда ишлайди (liaison);
Доирани узиш: қичишиш-қашиш ва кавлаш доирасини узиш — habit reversal билан;
Айбламаслик: «ўзингиз қилаяпсиз» деб айбламаслик — бу хавотирни бошқариш одати;
Тери парваришини сақлаш: намлантириш, тери ҳимоясини давом эттириш.
Барча дозалар таълимий; даво фақат шифокор томонидан тайинланади.
9. Психотерапия
КХТ (асосий): қичишиш/терлаш/қизаришга диққат ва катастрофик фикрни ишлаш;
Habit reversal training: қашиш/кавлашни тескари одат билан алмаштириш;
Релаксация ва нафас: кечаги қичишиш, стресс терлашни тинчлантириш;
Майндфулнесс: қичишиш сезгисини «таҳдид» эмас, кузатиш — қашимасдан;
EMDR ва IMTT: белги орқасидаги травма/стрессни ишлаш;
Экспозиция (эритрофобия): ижтимоий вазиятлардан қочишни камайтириш.
10. Прогноз
Яхши даволанади: психоген қичишиш, экскориация, эритрофобия — КХТ ва даво билан сезиларли яхшиланади;
Доирани узиш — калит: қичишиш-қашиш доирасини узиш тикланишнинг асоси;
Дерматозой васвасаси — алоҳида: психотик даража, антипсихотик ва узоқроқ кузатув талаб қилади;
Стресс ишланиши керак: асосий руҳий манба ишланмаса, белгилар давом этади.
Энг муҳим хабар
Агар терингиз сабабсиз қичишса, беихтиёр кавласангиз, кучли терласангиз ёки қизаришдан қўрқсангиз — лекин дерматолог «тери касаллиги йўқ» деса, сиз «ясама» қилмаяпсиз. Терингиз — руҳиятнинг кўзгуси — стресс ва хавотирни «гапиряпти». Бу реал ва даволанадиган. Тери ва руҳни биргаликда ишлаш билан тинч ҳаётга қайтиш мумкин. Бизга мурожаат қилинг.
11. Даволаниш йўли — батафсил қадамба-қадам
Органик касалликни истисно [Дерматолог + терапевт]
Дерматолог тери касаллигини (экзема, аллергия, қутир) истисно қилади. Терапевт сурункали қичишишнинг ички сабабларини (жигар, буйрак, қалқонсимон без, диабет, лимфома) қон таҳлили билан текширади. Бу — психоген ташхис қўйишдан олдинги мажбурий қадам.
Ташхис ва тушунтириш [Психиатр / психотерапевт]
Психоген ҳолатни тасдиқлаш, мия-тери боғини тушунтириш. Бемор «терим соғлом, лекин стресс уни гапиряпти» эканини тушуниши — даванинг биринчи ва енг муҳим қадами. Дерматозой васвасаси шубҳаси бўлса, психотик даражани баҳолаш.
Доирани узиш — habit reversal [Психотерапевт]
Қичишиш-қашиш ва кавлаш доирасини узиш. Беморга қашиш/кавлаш ўрнига бошқа ҳаракат (мушт сиқиш, стресс-тўп, терини силаш) ўргатилади. Триггерлар (стресс, зерикиш, кечаги ёлғизлик, ойна олди) аниқланади ва уларга режа тузилади.
КХТ ва диққатни бошқариш [Психотерапевт]
Қичишишга/қизаришга диққат ва «бу чидаб бўлмас» каби катастрофик фикрларни ишлаш. Диққатни танадан бошқа нарсага йўналтириш техникалари. Майндфулнесс — қичишиш сезгисини қашимасдан кузатишни ўрганиш.
Стресс ва травмани ишлаш (EMDR/IMTT) [Психотерапевт]
Белги орқасидаги асосий стресс манбаи, ҳал бўлмаган ҳиссиёт ёки травмани ишлаш. Релаксация, нафас техникалари — айниқса кечаги қичишиш ва стресс терлаш учун.
Зарурда дори ва мустаҳкамлаш [Психиатр + дерматолог]
Зарурда СИОЗС (қичишиш, экскориация, хавотир), антигистамин/габапентин (қичишишга), дерматозой васвасасида антипсихотик. Тери парваришини (намлантириш) давом эттириш. Натижани мустаҳкамлаш ва қайталанишни олдини олиш.
✓ Сизга айтмоқчимиз
Агар терингиз сабабсиз қичишса, беихтиёр кавласангиз, кучли терласангиз ёки қизаришдан қўрқсангиз — лекин текширувлар «тери касаллиги йўқ» деб чиқса, сиз «ясама» қилмаяпсиз. Терингиз — руҳиятнинг кўзгуси — стресс ва хавотирни «гапиряпти». Бу реал ва даволанадиган. Тери ва руҳни биргаликда ишлаб, биз ёрдам берамиз. Бизга мурожаат қилинг.
Ҳозир мурожаат қилинг — биринчи қадамни ташланг
Психодерматологик ҳолатлар даволанади. Дерматолог ва психотерапевт ҳамкорлигида тери ва руҳни биргаликда даволаб, ёрдам бера оламиз. Биз билан боғланинг.
Теглар (мавзу, кирилл): #психоген_қичиш #психодерматология #невротик_экскориация #терини_кавлаш #психоген_терлаш #қизаришдан_қўрқув #эритрофобия #F45.8 #F45.9
Теглар (мавзу, лотин): #psixogen_qichish #psixodermatologiya #nevrotik_ekskoriatsiya #psixogen_terlash #eritrofobiya #F45.8 #F45.9
Теглар (психотерапия): #КХТ #habit_reversal #EMDR #IMTT #майндфулнесс #релаксация #тана_терапияси #психоэдукация
Теглар (қидирув / гео): #психоген_қичиш #психодерматология #невротик_экскориация #психоген_терлаш #психогенный_зуд #психодерматология #дерматозойный_бред #психиатр #психолог #psixiatr #psixolog #психиатр_Ташкент #psixiatr_Toshkent #психолог_керак #психиатр_Узбекистан #психиатр_Казахстан #психиатр_Таджикистан #psychiatrist_Tashkent #doctorzebiniso
Манбалар: ВОЗ МКБ-10/МКБ-11 (F45.8, F45.9), Американ Психиатрия Ассоциацияси DSM-5 (Excoriation Disorder, Somatic Symptom Disorder, Delusional Disorder somatic type), психодерматология ва brain-skin axis бўйича замонавий адабиёт; КХТ, habit reversal training, EMDR, IMTT усуллари асосида тайёрланган. Ташхис дерматологик ва ички касалликларни истисно қилгач қўйилади. Дерматозой васвасаси психотик даража — антипсихотик талаб қилади. Дори дозалари таълимий мақсадда; даво фақат шифокор томонидан тайинланади. Ушбу ҳужжат шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.
