
Нерв анорексияси — инсон ўз танасини доимий семиз деб кўрадиган, вазн ошишидан шиддатли қўрқадиган ва овқатни қаттиқ чекладиган ёки умуман рад этадиган ҳолат. Руҳий касалликлар орасида энг юқори ўлим хавфига эга — ҳар 10 та ҳолатнинг 1 тасида ўлим (соматик асоратлар ёки суицид). Мақола МКБ-10, DSM-5 мезонлари, нодир кейслар, нейробиология, батафсил даво.
1. Нерв анорексияси нима?
Нерв анорексияси (Anorexia Nervosa, AN) — тана вазнини патологик чеклаш, вазн ошишидан шиддатли қўрқув ва тана образини бузиб идрок қилиш билан кечадиган оғир руҳий касаллик. Бемор ойна олдида ўзини семиз кўради — ҳатто ҳаётга хавфли даражада озиб кетган ҳолда ҳам. Бу «парҳез» ёки «эрк» эмас — миянинг структурал ва нейрохимик касаллиги.
Ойна ёлғон кўрсатмоқда — бу миянинг хатоси
Анорексияли беморнинг мияси тана образини бузиб кодлайди. Неврологик текширувларда (fMRI) тана суратини кўришда инсула ва EBA (extrastriate body area) ортиқча фаоллик аниқланади — бемор ўзини нейрологик йўл билан семиз кўради. Бу «хаёл» ёки «ирода» эмас. Тузалишда мия нейропластиклик орқали бу хатони тузата олади — лекин овқатланиш тикланиши шарт.
2. МКБ-10 F50.0 — икки тури
| Тур | Хулқ | МКБ/DSM белгиси |
|---|---|---|
| Restricting type (чеклаш тури) | Фақат калория чеклаш, ортиқча машқ — кўп ейиш/тозалаш йўқ | МКБ F50.0; DSM-5 Restricting type |
| Binge-purging type (тозалаш тури) | Кўп ейиш ёки тозалаш (қайт, лаксатив) эпизодлари — лекин ИМТ паст | МКБ F50.0; DSM-5 Binge-Purging type |
🔬 Шифокорлар учун: ИМТ ва оғирлик даражалари — шошилинч мезонлар
|
3. Беморнинг шикоятлари — ўз кўзи билан
Жисмоний шикоятлар: касалнинг ўзи бу шикоятларни айтмайди, чунки бу қилиқларини норма деб ўйлайди. Бемор кўп овқат ебқўйдим деб мажбуран қусади ёки ўзини клизма қилади. Баъзан сурги дорилар ичади. Ойнага қарашдан қўрқиб уни четлаб ўтади ва ба
4. Ташхис мезонлари — МКБ-10 ва DSM-5
МАЖБУРИЙ мезонлар қизил ранг билан.
А. Тана вазни меъёрдан камида 15% паст ёки ИМТ ≤ 17.5 кг/м² (ёшга нисбатан);
Б. Вазн ошишидан ёки семиришдан шиддатли қўрқув — хавфли тус олган;
В. Тана образини нотўғри идрок қилиш — ҳаётга хавфли вазнда ҳам «семиз» деб кўриш;
Г. Ўзи вазн камайтирадиган хулқ: (1) овқатни чеклаш; ёки (2) кўп ейиш → тозалаш (қайт, лаксатив, машқ);
Д. Аёлларда аменорея ≥3 ой; эркакларда либидо ва эрекция пасайиши;
Е. Эндокрин-метаболик ўзгаришлар: лануго туклари, гипотермия, остеопороз, GH↑, кортизол↑.
А. Соғлиқ учун зарур минимал даражага нисбатан энергия истеъмолини чеклаш → ёшга ва жинсга нисбатан вазн ҳаётга хавфли даражада паст;
Б. Вазн ошишидан ёки семиришдан шиддатли қўрқув — вазн паст бўлса ҳам; ёки вазн ошишига тўсиқ бўлувчи хулқ;
В. Тана вазни ёки шаклини идрок қилишда бузилиш; ўзини баҳолашда вазн/шакл ҳал қилувчи рол; оғирлик жиддийлигини тан олмаслик.
Туркумлаш:
Restricting type: Сўнгги 3 ойда кўп ейиш ёки тозалаш эпизоди йўқ — фақат чеклаш;
Binge-Purging type: Сўнгги 3 ойда кўп ейиш ёки тозалаш (қайт/лаксатив) эпизоди бор.
🔬 Шифокорлар учун: МКБ-10 vs DSM-5 — амалий фарқлар
МКБ-10 да аменорея мажбурий (Д мезони) — DSM-5 да йўқ; шунинг учун DSM-5 эркакларда, ўсмирларда (ойлик ҳали бошланмаган) ва оральконтрацептив истеъмол қилувчиларда аниқроқ ишлайди. МКБ-10 да ИМТ≤17.5 аниқ чегара — DSM-5 да «ёшга нисбатан паст» дейилади (чунки ўсмирларда оптимал ИМТ ёшга кўра фарқланади). Клиник амалиётда иккаласи ҳам ишлатилади; Ўзбекистон тизимида МКБ-10 расмий.
5. Клиник кейслар — стандарт ва нодир турлар
Кейс 1 — Restricting type: классик манзара, ўсмир қиз
Шаҳло, 15 ёш. Restricting type. МКБ F50.0 / DSM-5 AN-R.
«9-синфда ўзим парҳезни бошладим — 1500 ккалдан 600 га туширдим. 6 ойда 18 кг йўқотдим. Ойлик 4 ой олдин тўхтади. Онам йиғлаяпти — мен нима деса ҳам семириб кетаман деб қўрқаман.»
«Ойнага қарасам думбам катта кўринади. Спортни кўпайтирдим — кунига 3 соат. Мактабда ҳам миям ишламайди.»
ИМТ=14.2 (жуда оғир). Аменорея 4 ой. Брадикардия (ЧСС=48). Лануго. Остеопения. Restricting type: кўп ейиш/тозалаш йўқ. Стационар мажбурий. FBT (ота-она асосли терапия) — ёшларда биринчи танлов.
👩⚕️ Доктор изоҳи
Стационар шошилинч: ИМТ<15, брадикардия, аменорея — тиббий стабиллаштириш зарур.
Refeeding хавфи: фосфат мониторинги; 1200 ккалдан бошлаб аста ошириш.
FBT: 15 ёшда ота-она ролини тиклаш — «ким уй бошлиғи» эмас, «ким овқатни назорат қилади».
Шаҳлога: «Ойна сенга тўғри кўрсатмаяпти — бу миянинг хатоси. Биз бирга тузатамиз.»
Кейс 2 — Binge-Purging type: катта ёш, ишлаётган
Нилуфар, 24 ёш. Binge-Purging type. МКБ F50.0 / DSM-5 AN-BP.
«Офисда ишлайман. Кундузи деярли емайман. Кечаси баъзан юзта калория ейман — кейин жуда ёмон ҳис қиламан ва қайт қиламан. ИМТ ҳисоблаб кўрдим — 14.8. Тишларим ачишяпти.»
«Менда анорексия бор деб ўйламаган эдим — чунки баъзан ейман. Лекин бошим доим айланади, юрагим кўтарилади.»
ИМТ=14.8 (жуда оғир), вазн паст. AN-BP тури: вазн паст ҳолда тозалаш — бу булимия эмас (ИМТ чегара). К+=2.8 (гипокалиемия). QTc=460мс (аритмия хавфи). Тиш эмаль. Стационар + ЭКГ мониторинг.
👩⚕️ Доктор изоҳи
AN-BP vs Булимия: вазн пасли ҳолда тозалаш — AN-BP; вазн нормал/юқори + тозалаш — Булимия.
QTc>450мс: аритмия хавфи — кардиолог; К+ алмаштириш — эҳтиёткорлик.
Тиш: стоматолог + ичиш: сувни 30 дақиқадан кейин (кислота нейтраллашиши учун).
Кейс 3 — Нодир: эркак, спортчи (Athletic AN)
Жамшид, 19 ёш. Restricting type, Athletic Anorexia. ДСМ-5 нодир кейс.
«Фитнес блогер. 6 ойда «рельеф» учун 82 кгдан 59 кгга туширдим. Кунига 2 соат зал + 10 км югуриш. Ейман — лекин фақат «тоза» овқат. Вазн тарозисида кунига 5 марта туриш.»
«Тренерим хавотирланяпти. Либидом йўқолди. Бўйим 178 см, ИМТ=18.6 — нормал кўринади, лекин суяк массам 60 ёшли одамники каби.»
DSM-5 нодир кейс: Athletic Anorexia / Muscle Dysmorphia аралашмаси. ИМТ нормал чегарада — лекин рестриктив хулқ, тана образи бузилиши, гипогонадизм. Остеопороз ёшга нисбатан. МКБ-10 F50.0 мезони (аменорея эркакларда = либидо/эрекция пасайиши). КХТ + Нутрициолог.
👩⚕️ Доктор изоҳи
Эркакларда анорексия: 5–10% ҳолат эркаклар — лекин кам аниқланади, уят, инкор.
Muscle Dysmorphia: «мушагим кичик» деб интилиш — тана дисморфик бузилишнинг ўзига хос тури.
ИМТ алдамчи: мушакли спортчиларда ИМТ нормал бўлса ҳам, калория дефицити ва тана образи муаммоси бор.
Кейс 4 — Нодир: Late-onset анорексия (40+ ёш)
Малика, 44 ёш. Restricting type, Late-onset. DSM-5 нодир.
«Ажралишдан кейин «ўзимга эътибор берай» деб парҳез бошладим. 2 йилда 72 кгдан 47 кгга туширдим. Атрофдагилар «яхши кўринасан» деди — давом эттирдим.»
«Эмоционал стресс баъзан овқат «назоратини» пасайтиради, кейин ўзимни жазолайман. Иш, болалар — барчасини уддалайман. Ким мени анорексик дейди?»
ИМТ=14.9. Late-onset AN: 40+ ёшда бошланиши — кам аниқланади. Ажралиш, стресс — триггер. Юқори функционаллик (иш, бола) — хавфни яшириши мумкин. Остеопороз жиддий. КХТ (ўртача ёш) + нутрициолог.
👩⚕️ Доктор изоҳи
Late-onset: 40–70 ёшда бошланиш мумкин — асосан катализатор: ажралиш, жуфт йўқотиш, менопауза.
«Юқори функционаллик» алдайди: ишлайди, оилани бошқаради — атрофдагилар муаммо сезмайди.
Остеопороз — жиддий: DEXA скан мажбурий; кальций+Д3 витамин.
Кейс 5 — Нодир: AN + OKB коморбидлиги
Зулфия, 21 ёш. Restricting type + ОКБ. DSM-5 коморбид кейс.
«Ейишдан олдин тарозида 3 марта ўлчайман. Тарелкани 4 марта ювиб, «тоза» эканига ишонаман. Нонни олдин 4 бўлакка бўламан, кейин 4 га, кейин 4 га. Агар ритуал бузилса, бошидан бошлайман.»
ИМТ=15.1. AN + ОКБ коморбидлиги — ОКБ белгилари AN га интегралланган (ейиш ритуаллари, симметрия, «тозалик»). ОКБ белгилари вазн нормаллашгандан кейин ҳам сақланиши мумкин. СИОЗС (ОКБ учун) + КХТ-E + нутрициолог.
🔬 Шифокорлар учун: AN + ОКБ коморбидлиги — клиник нюанс
АН беморларнинг 30–40% да ОКБ мезонлари тўлиқ бажарилади. Муҳим: ОКБ белгилари озишдан олдин ҳам мавжуд бўлиши мумкин (premorbid OCD) — бу ОКБ биринчил ва АН унинг ифодаси дегани эмас. Аммо ОКБ белгиларининг кўпчилиги вазн нормаллашиши билан яхшиланади — бу «ovqat yemaslik ichki muammoni qoplaydi» нейробиологик механизмини кўрсатади. Клиник тактика: AN ни биринчи даволаш (овқатланишни тиклаш), кейин ОКБ белгиларини баҳолаш. Аввал СИОЗС ва кейин КХТ-EX (exposure).
Кейс 6 — Нодир: AN + Autism Spectrum Disorder (ASD)
Барно, 17 ёш. Restricting type + ASD. DSM-5 нодир.
«Ейишни ёқтирмайман — айниқса иссиқ таомлар, нотекис тўқима. Фақат 5 хил овқат ейман. Семиришдан қўрқмайман — лекин 14 кгга озиб кетдим.»
ИМТ=14.5. ASD + AN чегарасидаги ҳолат. Классик AN да тана образи муаммоси устун — бу беморда сенсор интолерантлик (ARFID қисми) ва ритуалистик ейиш. Ташхис чегарада: F50.0 ёки F50.8 (ARFID). Сенсор интеграция терапияси + ARFID протоколи + ASD нюанслари.
🔬 Шифокорлар учун: AN vs ARFID vs ASD — чегарадаги ҳолатлар
ASD беморларнинг 20–35% да овқатланиш муаммолари бор. Фарқ: AN да тана образи ва вазн фобияси устун; ARFID да сенсор ёки хавф асосли рад; ASD+ARFID да иккаласи аралаш. Терапия: AN протоколи ўзгартирилади — сенсор хусусиятларни ҳурмат қилиш, ритуалларга қаршилик эмас, аста экспозиция.
6. Нейробиология — 8 нейромедиатор
| Нейромедиатор | Ҳолат | Анорексиядаги роли |
|---|---|---|
| Серотонин (5-HT) | дисрегуляция | 5-HT2A гиперфаоллиги → озишни «мукофот» қилади; 5-HT1A↓ → импульс назорати пасаяди. Вазн нормаллашгандан кейин ҳам 5-HT бузилиши сақланиши мумкин. |
| Дофамин (DA) | ↓ вентральроссалда | Мукофот тизими силжийди — озиш «эйфория» беради; DA↓ iштаҳа яд иккилайди. fMRI да вентрал стриатум гипофаоллиги аниқ. |
| Норадреналин (NA) | ↓ паст | Гипоталамус — иштаҳа ва ойлик регуляцияси; NA↓ → аменорея, брадикардия. |
| ГАМК (GABA) | ↓ паст | Хавотир ва «овқатдан тийиниш» ўрталиғини тутади; ГАМК↓ → тиниш тинчиши қийин. |
| Глутамат (Glu) | ↑ баланд | Когнитив ригидлик (фикр ўзгармайди); инсула + EBA гиперфаоллик → тана образини бузади. |
| Лептин | ↓ паст | Ёғ ҳужайраларидан чиқади — AN да критик паст; гипоталамус иштаҳа сигналини олмайди. |
| Кортизол (HPA) | ↑ баланд | Сурункали стресс + оч қолиш → HPA ўқи гиперфаол; остеопороз кучаяди. |
| Эндорфин (END) | ↑ парадокс | Оч қолишда β-эндорфин ошиши — «оч эйфория» → мия оч қолишни «мукофот»лайди. |
🔬 Шифокорлар учун: Анорексияда нейроструктурал ўзгаришлар
fMRI текширувларда аниқланди: (1) Insula ва extrastriate body area (EBA) — тана суратини кўришда гиперфаоллик → тана образи бузилади; (2) Ventral striatum гипофаоллиги — мукофот тизими сусайади, овқат «завқ» бермайди; (3) Prefrontal cortex — импульс назорати, ейиш устидан когнитив назорат; (4) Amygdala гиперфаоллиги — овқатни хавф сифатида кодлаш. MRI да: оч қолишдан кортикал суюқлик ошади (мия атрофияси) — вазн тикланганда қайтади. Нейропластиклик — умид.
7. Жисмоний асоратлар ва лабораторияа
⚠ Шошилинч — тиббий хавф
Юрак: брадикардия (<60), QTc↑ (>450мс) → тўсатдан ўлим; ЭКГ мажбурий;
Электролитлар: К+<3.5 (гипокалиемия) → аритмия; Mg<0.7 → қальций тутиш; фосфат↓ → refeeding;
Refeeding syndrome: овқатни бошлаганда инсулин↑ → фосфат ҳужайрага кириши → кардиопульмонар коллапс;
Суяк: остеопороз (эстроген↓, кортизол↑) — DEXA мажбурий; синиш хавфи;
Мия: кортикал атрофия, диққат/хотира пасайиши — вазн тикланса қайтади;
Гормонлар: эстроген↓, ТТГ бузилиши, GH↑, кортизол↑, IGF-1↓;
Ошқозон-ичак: гастропарез, қабзиятлик (оч қолишда) — реалиметашувда кучаяди.
| Текширув | Мақсад | Ҳавфли чегара |
|---|---|---|
| ЭКГ | QTc, брадикардия | QTc>450мс → кардиолог |
| К+, Mg, фосфат | Электролит | К+<3.0 → шошилинч |
| ОАК, альбумин | Оқсил, камқонлик | Альбумин<3.0 г/дл → оғир |
| ТТГ, Т4, Эстрадиол | Гормонлар | Аменорея сабабини аниқ. |
| DEXA | Суяк зичлиги | T-score < -2.5 → остеопороз |
| ЭЭГ, ЭхоКГ | Мия, юрак | Индивидуал кўрсатмага кўра |
8. Дифференциал диагностика
| Ҳолат | Фарқловчи белги | Текширув/тактика |
|---|---|---|
| Депрессия (F32) | Иштаҳа йўқолиши — лекин тана образи нормал; вазн йўқотишга интилмайди | Кайфият баҳолаш; HDRS |
| Булимия (F50.2) | ИМТ нормал ёки юқори; кўп ейиш → тозалаш цикли | ИМТ + тозалаш хулқи |
| Ипохондрия (F45.2) | Тана образи эмас — касаллик қилади деган ишонч устун | КХТ; тана образи баҳолаш |
| Шизофрения (F20) | Заҳарланган деб эмаслик — тана образи муаммоси йўқ | Психоз белгилари, антипсихотик |
| Гипертиреоз | Иштаҳа бор, вазн кетади — органик сабаб | ТТГ, Т4, Anti-TPO |
| Аутизм/ARFID | Сенсор — ҳид/тўқима/ранг; тана образи муаммоси йўқ | ARFID протоколи, exposure |
| Органик сабаб | Ошқозон-ичак, онкология, Аддисон | Тўлиқ тиббий текширув |
9. Даво
9.1. Стационар мезонлари — шошилинч
⚠ Шошилинч — тиббий хавф
ИМТ < 15 кг/м²: стационар — медицинавий стабиллаштириш;
ИМТ < 13: ICU / реанимация;
QTc > 450мс: кардиологик мониторинг;
К+ < 3.0: шошилинч электролит тузатиш;
Суицидал хатар: психиатрик стационар.
9.2. Психофармакология
| Йўналиш | Восита / доза | Изоҳ |
|---|---|---|
| Оланзапин | 2.5–10 мг/кун | Биринчи танлов AN да: вазн ошириш + хавотир камайтириш + психотик тана образи. Янги тадқиқотлар тасдиқлади. |
| СИОЗС (AN да) | Ихтиёрий | Вазн тикланмасдан СИОЗС самарасиз! Авваль овқатланишни тиклаш. Кейин 5-HT нормализацияси учун. |
| Кальций + Д3 | 1000–1500 мг/кун | Остеопороз профилактикаси — мажбурий. |
| Тиамин (В1) | 100 мг/кун | Refeeding дан олдин — Вернике профилактикаси. |
| Фосфат алмаштириш | Монит. асосида | Refeeding syndrome олдини олиш. |
9.3. Психотерапия
FBT (Maudsley FBT): ёшлар (<18) — биринчи танлов; ота-она овқатланишни назорат қилади, кейин мустақилликка ўтади;
КХТ-E (Enhanced CBT): катталар — тана образи, перфекционизм, ўзини баҳолаш, «ейиш ритуаллари»;
SSCM (Specialist Supportive Clinical Management): вазн тиклаш + клиник кузатув — ўта низ мотивация билан;
DBT: AN + импульсивлик ёки тана образи чуқур бузилишда;
EMDR / IMTT: асосда жинсий зўрлик, травма — мажбурий кўриш;
Нутрициолог: ҳар бир ANда — ovqatlanishni qayta tiklash rejasi parallel;
Оилавий психоэдукация: «Нима демаслик керак» — «кўп езасан», «яхши кўринасан», «семизсан» — хато; «биз ёнингдамиз» — тўғри.
9.4. Refeeding протоколи (шошилинч)
🔬 Шифокорлар учун: Refeeding syndrome — олдини олиш
Бошлаш: 1000–1200 ккал/кун; 5–10 кун ичида 200 ккал қадама-қадам;
Тиамин: глюкоза бошлашдан ОЛДИН 100 мг В1 — Вернике олдини олиш;
Электролит: К+, Mg, фосфат — кунлик мониторинг, алмаштириш;
ЭКГ: кунлик кузатув;
Мақсад: ИМТ>17.5 — амбулатор давом эттириш мумкин.
10. Прогноз
Тузалиш мумкин — лекин вақт керак
Тузалиш: 50–60% беморлар тўлиқ тузалади (5–10 йил давоми);
Яхши белгилар: ёш, қисқа касаллик давомийлиги, оилавий қўллов, мотивация;
Ёмон белгилар: оғир ИМТ, узоқ давомийлик, коморбидлик (ОКБ, депрессия), инкор;
Ўлим: 5–10% — аритмия, электролит коллапсидан ёки суицид.
11. Тузалиш сари қадамлар
Тиббий баҳолаш [Психиатр + Терапевт]
ИМТ, ЭКГ, электролитлар (К+, Mg, фосфат), ТТГ, ОАК, DEXA. Стационар/амбулатор аниқлаш. Refeeding хавфини баҳолаш.
Ташхис ва турни аниқлаш [Психиатр]
F50.0 тасдиқ. Restricting vs Binge-Purging. Коморбидлик (ОКБ, депрессия, ASD). Суицидал хатар. Мотивация баҳолаш.
Ovqatlanishni tiklash rejasi [Нутрициолог]
Refeeding протоколи: 1000–1200 ккалдан бошлаш. Тиамин. Фосфат мониторинг. Кундалик ИМТ. Мақсад ИМТ>17.5.
FBT (ёшлар) ёки КХТ-E (катталар) [Психотерапевт]
Тана образини тузатиш. Перфекционизм. «Ейиш ритуаллари»ни узиш. Ота-она психоэдукация. EMDR — травма бўлса.
Дори (зарур) [Психиатр]
Оланзапин 2.5–10мг (вазн, хавотир). СИОЗС — вазн тикланганда (ОКБ/депрессия). Кальций+Д3. Остеопороз.
Узоқ муддатли тикланиш [Психотерапевт + оила]
Ойлик кузатув 2 йил. Рецидив белгиларини аниқлаш. Оила муносабати. Ижтимоий реинтеграция. Мактаб/иш қайтиш.
Сизга айтмоқчимиз
Анорексия — «эрк» ёки «парҳез» эмас. Бу — миянинг касаллиги. Сиз ёки яқинингиз озиб кетаётган, лекин «семиз» деб ҳис қиляпсиздими? Ойлик тўхтадими? Совқотяпсизми? Ейиш ҳақида доим ўйлаяпсизми? Бу белгилар — ёрдам сўраш вақти. Биз айбламаймиз — биз тушунамиз. Ёрдам мумкин, тузалиш реал.
Ҳозир ёрдам сўранг — биринчи қадамни ташланг
Анорексия даволанади. Бизга мурожаат қилинг — биз ёнингиздамиз.

![]() |
Доктор Зебинисо Аҳмедова Психиатр · психотерапевт · нарколог · PSIXOMED24 клиникаси раҳбари 📞 МУРОЖААТ ҚИЛИШ — қабулга ёзилиш / +998 95 166 26
62 |
Теглар (кирилл): #анорексия #нервоз_анорексия #тана_образи #вазн_йўқотиш #F50.0 #овқатланишни_рад_этиш #аменорея #анорексия_даволаш
Теглар (лотин): #anoreksiya #nervoz_anoreksiya #tana_obrazi #F50.0 #anorexia_nervosa #vaznni_kamaytirish #ovqatdan_voz_kechish
Теглар (психотерапия): #КХТ_E #FBT #оилавий_терапия #тана_образи_терапия #EMDR #IMTT #DBT #нутрициолог #психоэдукация
Теглар (қидирув/гео): #анорексия #нервная_анорексия #anorexia #psixiatr #psixolog #психиатр_Ташкент #psixiatr_Toshkent #psychiatrist_Tashkent #doctorzebiniso #PSIXOMED24
Манбалар: ВОЗ МКБ-10 (F50.0), МКБ-11, DSM-5-TR (Anorexia Nervosa); Frank GKW et al., Neurobiology of AN, 2020; Maudsley FBT протоколи (Lock & Le Grange, 2013); NICE guidelines ED (NG69, 2017); Refeeding syndrome MARSIPAN протоколи; КХТ-E (Fairburn CG, 2008); Оланзапин AN да (Attia E et al., NEJM 2019). Ташхис ва даво фақат шифокор томонидан. Дори дозалари таълимий мақсадда. Ушбу ҳужжат шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.

