← Психиатр.уз
МКБ-10: F63 · Одат ва хатти-ҳаракат майлларининг бузилишлари DSM-5: Disruptive, Impulse-Control, and Conduct Disorders

Одат ва майлларнинг бузилиши — Таништирув

Импульс назорати бузилишлари — фундаментал таништирув
Бош саҳифа › Мақолалар › Одат ва майл бузилишлари › Одат ва майлларнинг бузилиши — Таништирув
Муҳим: Ушбу мақола маълумот бериш учун. Ташхисни фақат малакали шифокор қўяди, дорилар фақат шифокор тавсияси билан қабул қилинади.

Иллюстрация

Ҳар биримизда вақти-вақти билан бирор нарсани қилиш истаги — майл — пайдо бўлади. Оддий одам бу истакни оқилона тарозига солади: «Буни қилсам, оқибати нима бўлади?» деб ўйлайди ва кўпинча ўзини тия олади. Аммо шундай одамлар борки, уларда бу «тормоз» ишламайди. Ички зўриқиш шунчалик кучаядики, улар — оқибатини била туриб — импульсга бўйсунишга мажбур бўлади. Ана шу ҳолатлар мажмуи — одат ва майлларнинг бузилиши, ёки импульс назорати бузилишлари деб аталади.

Бу туркумга қиморга берилиш (патологик қимор), ўт қўйиш манияси майл (пиромания), эҳтиёжсиз ўғрилик (клептомания), сочини юлиш (трихотилломания), терисини чимдиш ва бошқа бир қатор ҳолатлар киради. Уларнинг ҳаммасини бир нарса бирлаштиради: одам зарарли эканини билиб туриб, ички майлни назорат қила олмайди.

1. Импульс, майл ва «зўриқиш-енгиллик» цикли

Бу бузилишларни тушуниш учун аввало уларнинг умумий механизмини билиш керак. Деярли барча импульс назорати бузилишлари бир хил доира бўйлаб айланади:

🧠 Клиник маълумот

Импульс назорати бузилишининг классик цикли:

  • 1-босқич — Зўриқиш: Ҳаракатни бажаришдан олдин ички кучланиш, безовталик ошиб боради;

  • 2-босқич — Қаршилиқсиз майл: Ҳаракатни бажариш истаги (майл) кучаяди, унга қаршилик қилиш қийинлашади;

  • 3-босқич — Ҳаракат: Одам импульсга бўйсунади — қимор ўйнайди, ўғирлайди, сочини юлади ва ҳ.к.;

  • 4-босқич — Енгиллик/завқ: Ҳаракат пайтида ёки ундан кейин — енгиллик, лаззат ёки хотиржамлик;

  • 5-босқич — Айб/уят: Кейинроқ — пушаймон, айб, уят. Аммо цикл яна такрорланади.

Мана шу «зўриқиш → енгиллик» механизми — импульс назорати бузилишларини кимёвий боғлиқликларга (наркотик, алкоголь) жуда ўхшатади. Шунинг учун замонавий психиатрияда уларнинг айримлари — айниқса патологик қимор — «хулқий боғлиқлик» (behavioral addiction) деб қаралади.

2. Нима учун бу — оддий «иродасизлик» эмас?

Кўп одамлар бундай беморларни «иродаси бўш», «ялқов», «ахлоқсиз» деб айблайди. Бу — нотўғри ва зарарли қараш. Гап иродада эмас, миянинг импульсни тормозлаш тизимларининг ишдан чиқишида. Худди диабетик одам қандни ўзи бошқара олмагани каби, импульс назорати бузилиши бор одам ҳам майлни соф ирода кучи билан тия олмайди — унга тиббий-психологик ёрдам керак.

👩‍⚕️ Доктор изоҳи

Мен бундай беморларни ҳеч қачон айбламайман. Улар аллақачон ўзини айблаб чарчаган — уят ва пушаймон уларнинг доимий ҳамроҳи. Агар шифокор ҳам уларни қоралашга тушса, улар ёпилади ва ёрдамдан узоқлашади. Менинг вазифам — бу «ирода заифлиги эмас, даволанадиган ҳолат» эканини тушунтириш ва улардаги умидни уйғотиш.

3. МКБ-10 бўйича таснифот (F63)

МКБ-10 (Касалликларнинг халқаро таснифоти, 10-нашр) импульс назорати бузилишларини F63 рукнида — «Одат ва хатти-ҳаракат майлларининг бузилишлари» деб жамлайди. Бу рукнга қуйидагилар киради:

Код Номи Қисқача
F63.0 Патологик қимор (Pathological gambling) Тинимсиз, ҳаётни бузувчи қиморбозлик
F63.1 Патологик ўт қўйиш (Пиромания) Ўт қўйишга қаршилиқсиз майл
F63.2 Патологик ўғрилик (Клептомания) Эҳтиёжсиз, майл сабабли ўғрилик
F63.3 Трихотилломания Ўз сочини юлишга қаршилиқсиз майл
F63.8 Бошқа одат/майл бузилишлари Масалан, интермиттент портлаш, компулсив харид
F63.9 Аниқланмаган одат/майл бузилиши Тури белгиланмаган

МКБ-10 да бу гуруҳ учун умумий белги — «шахс манфаатларига ва атрофдагиларга зарар етказадиган, аниқ оқилона сабабсиз, такрорий ҳаракатлар, улар қаршилиқсиз майл билан боғлиқ». Одам одатда ҳаракатдан олдин зўриқиш ва ундан кейин енгиллик ҳис қилади.

4. DSM-5 бўйича таснифот

DSM-5 (Америка психиатрия ассоциацияси таснифоти) бу ҳолатларни бир неча жойга тақсимлаган — бу МКБ-10 дан муҳим фарқ. DSM-5 да алоҳида боблар бор:

DSM-5 — импульс назорати бузилишлари қаерда?

1. «Disruptive, Impulse-Control, and Conduct Disorders» боби:

  • Интермиттент портловчи бузилиш (Intermittent Explosive Disorder) — назоратсиз агрессия портлашлари;

  • Пиромания (Pyromania) — ўт қўйиш;

  • Клептомания (Kleptomania) — ўғрилик;

  • Хулқ бузилиши, оппозицион-девиант хулқ бузилиши (болалар/ўсмирлар);

2. «Substance-Related and Addictive Disorders» боби:

  • Қимор бузилиши (Gambling Disorder) — DSM-5 да қимор БОҒЛИҚЛИКЛАР бобига кўчирилди! Бу — катта концептуал ўзгариш;

3. «Obsessive-Compulsive and Related Disorders»:

  • Трихотилломания (соч юлиш) — ОКБ спектрига киритилган;

Тери чимчилаш бузилиши (Excoriation).

🔬 Шифокорлар учун: Нима учун DSM-5 қиморни «қарамлик» деб белгилади?

Бу — сўнгги йиллардаги энг муҳим концептуал ўзгаришлардан бири. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, патологик қимор нейробиологик жиҳатдан — мукофот тизими, дофамин, «истак» (craving), толерантлик, абстиненция — кимёвий боғлиқликларга деярли бир хил. Яъни қиморбознинг мияси наркоман мияси каби ишлайди, фақат «модда» ўрнида — қимор жараёнининг ўзи. Шунинг учун DSM-5 уни моддавий боғлиқликлар билан бир қаторга қўйди ва «behavioral addiction» (хулқий боғлиқлик) тушунчаси расмийлашди. Бу — даволашга ҳам таъсир қилди: қиморни энди қарамлик даволаш усуллари (мотивацион интервью, ЕМДР терапияси, гипноз терапия, налтрексон) билан даволанади.

5. МКБ-10 ва DSM-5 — таққослаш

Ҳолат МКБ-10 DSM-5
Патологик қимор F63.0 (одат/майл) Боғлиқликлар боби (Gambling Disorder)
Пиромания F63.1 Импульс-назорат боби
Клептомания F63.2 Импульс-назорат боби
Трихотилломания F63.3 ОКБ спектри боби
Интермиттент портлаш F63.8 (бошқа) Импульс-назорат боби (алоҳида)
Тери чимдиш — ОКБ спектри боби

Кўриниб турибдики, МКБ-10 бу ҳолатларни бир жойда (F63) жамлаган, DSM-5 эса уларни механизмига қараб турли бобларга тарқатган. МКБ-11 да ҳам ёндашув янгиланди — қимор ва ўйин боғлиқлиги «боғлиқлик» бобига ўтказилди. Клиник амалиётда иккала тизим ҳам қўлланилади.

6. Умумий нейробиологик асос

🧬 Нейробиология

Импульс назорати бузилишларининг барчаси — гарчи турли шаклда намоён бўлса-да — умумий мия тизимлари дисфункцияси билан боғлиқ:

  • Мукофот тизими (дофамин): Мезолимбик дофамин йўли гиперфаол — импульсдан кейинги «завқ» кучли мустаҳкамланади;

  • Префронтал кортекс: Импульсни тормозлаш тизими заиф — «тормоз» яхши ишламайди;

  • Серотонин: Паст фаоллик — импульсивлик ва майлни назорат қилиш қийинлашади;

  • Стресс тизими: Зўриқиш ошганда импульс кучаяди — «зўриқиш-енгиллик» цикли;

  • Опиоид тизими: Импульсдан кейинги лаззат опиоид тизими орқали — шунинг учун налтрексон (опиоид блокатор) айрим ҳолларда ёрдам беради.

Айнан шу умумий нейробиология туфайли даволашда ҳам умумий тамойиллар мавжуд: серотонинга таъсир қилувчи дорилар (СИОЗС), мукофот-опиоид тизимига таъсир қилувчи налтрексон ва импульс назоратини ўргатувчи психотерапия (КХТ).

7. Умумий даволаш тамойиллари

Импульс назорати бузилишлари — даво асослари

  • Психотерапия — асосий: КХТ, майлни бошқариш, «зўриқиш-енгиллик» циклини узиш, триггерларни аниқлаш;

  • Мотивацион интервью: Айниқса қиморда — ўзгаришга мотивацияни ошириш;

  • Дори: СИОЗС (серотонин), налтрексон (мукофот-опиоид), кайфият барқарорлаштирувчи — симптомга қараб;

  • Гуруҳ ва ўзаро ёрдам: «Аноним ўйинчилар» каби гуруҳлар (12 қадам) — қиморда самарали;

  • Коморбидликни даволаш: Депрессия, хавотир, СДВГ, модда суистеъмоли — кўпинча бирга;

  • Оила: Оила кўпинча зарар кўрган — уларни жалб қилиш ва қўллаб-қувватлаш.

8. Ушбу туркумда нималарни кўриб чиқамиз?

Кейинги ҳужжатларда ҳар бир ҳолат алоҳида, батафсил — реал кейслар, МКБ-10 ва DSM-5 мезонлари, нейробиология асосида дори танлови ва психотерапия билан — ёритилади:

Ҳужжат Мавзу
F63.0 Патологик қимор (қиморга боғлиқлик) — энг кўп тарқалган
F63.1 Пиромания — ўт қўйишга майл
F63.2 Клептомания — эҳтиёжсиз ўғрилик
F63.3 Трихотилломания — соч юлиш
F63.8 Интермиттент портлаш, компулсив харид ва бошқалар

Сизга айтмоқчимиз

Агар сиз ёки яқинингиз бирор майлни — қимор, ўғрилик, соч юлиш ёки бошқа зарарли ҳаракатни — назорат қила олмаётган бўлсангиз, ўзингизни айбламанг. Бу «ирода заифлиги» ёки «ахлоқсизлик» эмас — бу миянинг импульс тизимидаги, даволаса бўладиган бузилиш. Кўпинча орқасида стресс, депрессия, болалик травмаси ёки биологик мойиллик ётади. Энг муҳими — бу ҳолатлар ДАВОЛАНАДИ. Уят ва пушаймон қафасида ёлғиз қолманг — ёрдам сўраш — енгилликка биринчи қадам.

Майлни назорат қила олмаслик — ирода эмас, даволанадиган ҳолат.

Ушбу таништирувдан кейин ҳар бир бузилиш алоҳида, батафсил ёритилади. Ёрдам керак бўлса — бизга мурожаат қилинг.

Иллюстрация

Иллюстрация

Доктор Зебинисо Аҳмедова

Психиатр · психотерапевт · нарколог · PSIXOMED24 клиникаси раҳбари

📞 МУРОЖААТ ҚИЛИШ — қабулга ёзилиш+998 95 166 26 62

PSIXOMED24 психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси

📞 Телефон: +998 95 166 26 62

📍 Манзил: Тошкент ш., Чилонзор тумани, Чилонзор кўчаси 44

🌐 Сайт: doktorzebiniso.uz · psixiatr.uz · uzpsixolog.uz

YouTube · Instagram · Telegram

Иллюстрация

Сканерланг — боғланинг

Теглар: #импульс_назорати #одат_майл_бузилиши #F63 #патологик_қимор #клептомания #пиромания #трихотилломания #хулқий_боғлиқлик #psixiatr_Toshkent #doctorzebiniso #PSIXOMED24

Манбалар: ВОЗ МКБ-10 (F63), МКБ-11; DSM-5-TR (Disruptive, Impulse-Control, and Conduct Disorders; Gambling Disorder); Grant JE, Impulse Control Disorders, 2008; Potenza MN, хулқий боғлиқликлар нейробиологияси; Dell'Osso B, Impulsive-compulsive spectrum. Ташхис ва даво фақат малакали психиатр/психотерапевт томонидан амалга оширилади. Бу ҳужжат шифокор маслаҳатининг ўрнини боса олмайди.

103 — агар ўз жонингизга қасд қилиш фикри ёки яқинга зарар хавфи бўлса, дарҳол шошилинч ёрдамга мурожаат қилинг.
Шахс бузилишлари — 22 та бепул видео дарс

Психиатр Зебинисо Аҳмедовадан: алоҳида турлар, белгилари, сабаблари ва нима қилиш мумкинлиги.

🎥 Дарсларни кўриш
Ёрдам керакми?
Ассистент билан 15 дақиқалик суҳбат ва онлайн тестлар — бепул.
🩺
Зебинисо Аҳмедова — психиатр, психотерапевт, нарколог, гипнолог. «PSIXOMED24» психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси раҳбари. Beck Institute (КХТ) профессори Аллен Миллернинг шогирди.
Манба: МКБ-10 (ВОЗ, V боб F00–F99), DSM-5 ва «Клиник психофармакология» (З. Аҳмедова, 2026).