1. Бу нима?
Психотик белгиларсиз мания — кайфият, фаоллик ва фикрлаш суръати патологик даражада кўтариладиган тўлиқ маниакал ҳолат. Гипоманиядан фарқли ўлароқ, бу ерда белгилар анча кучли: инсоннинг иши, оиласи ва ижтимоий ҳаёти жиддий издан чиқади, баъзан шифохонага ётқизиш зарур бўлади.
«Психотик белгиларсиз» дегани — бунда васваса (бредовые ғоялар) ва галлюцинациялар (овоз эшитиш, нарса кўриш) бўлмайди. Инсон ўзини ҳаддан ташқари улуғ, қодир ва тўхтовсиз ҳис қилади, лекин реалликдан тўлиқ узилиб қолмайди. Агар васваса ёки галлюцинация қўшилса — бу F30.2 (психотик белгилар билан кечувчи мания) бўлади.
Ҳолат камида бир ҳафта давом этади (ёки шифохона талаб қилинса, ундан қисқа бўлиши ҳам мумкин). Мания кўпинча биполяр аффектив бузилиш (F31) доирасида юзага келади.
2. Асосий белгилар ва шикоятлар
Маниакал ҳолатда кузатиладиган белгилар:
Кайфиятнинг кескин кўтарилиши ёки жаҳлдорлик, тажовузкорлик;
Ўзига баҳонинг ҳаддан ошиши, улуғворлик ғоялари (васвасагача етмаган);
Уйқуга эҳтиёжнинг кескин камайиши (2–3 соат уйқу етарли туюлади);
Тўхтовсиз ва тез нутқ, гапни бўлиб бўлмаслик (босимли нутқ);
Фикрларнинг учиши, бир мавзудан иккинчисига сакраш;
Диққатнинг доимий чалғиши;
Энергия ва фаолликнинг ҳаддан ортиши, тиним билмаслик;
Хавфли, ўйламасдан қилинадиган ишлар: катта исрофгарчилик, тартибсиз муносабатлар, ўйламай тузилган «лойиҳалар»;
Касаллик эканини инкор қилиш (анозогнозия).
3. Ташхис мезонлари
Қуйида халқаро тан олинган икки таснифнинг мезонлари. Ташхисни фақат шифокор қўяди.
А. Кайфият асосан кўтарилган, экспансив ёки жаҳлдор бўлиб, шахс учун ноодатий. Камида 1 ҳафта давом этади (шифохона зарур бўлса — қисқароқ).
Б. Қуйидаги белгилардан камида 3 та (фақат жаҳлдорликда — 4 та) мавжуд бўлиб, кундалик ҳаётни жиддий бузади:
Фаолликнинг ёки жисмоний безовталикнинг ортиши;
Босимли нутқ (кўп ва тез гапириш);
Фикрларнинг учиши;
Ижтимоий тийилишнинг йўқолиши;
Уйқуга эҳтиёжнинг камайиши;
Улуғворлик ёки ўзига юқори баҳо;
Диққатнинг чалғиши;
Беписанд ёки хавфли хатти-ҳаракат;
Жинсий фаолликнинг ортиши.
Шарт: Галлюцинация ва васваса БЎЛМАЙДИ. Улар мавжуд бўлса — F30.2.
А. Кайфиятнинг патологик кўтарилиши, экспансивлиги ёки жаҳлдорлиги ва фаоллик/энергиянинг ортиши билан кечувчи давр. Камида 1 ҳафта, деярли кун бўйи (ёки шифохона зарур бўлса — исталган муддат).
Б. Шу давр ичида қуйидагилардан камида 3 та (фақат жаҳлдорликда — 4 та):
Ўзига баҳонинг ошиши ёки улуғворлик;
Уйқуга эҳтиёжнинг камайиши;
Кўп гапириш ёки гапиришга босим;
Фикрларнинг учиши;
Диққатнинг чалғиши;
Мақсадга йўналган фаоллик ёки психомотор безовталикнинг ортиши;
Оқибати хавфли ишларга берилиш.
В. Бузилиш ижтимоий/касбий фаолиятга жиддий зарар етказади ёки шифохона талаб қилади.
Г. Эпизод модда ёки тиббий ҳолат таъсири билан изоҳланмайди.
Спецификатор: психотик белгилар йўқ — улуғворлик ёки бошқа ғоялар васваса даражасига етмаган, галлюцинация кузатилмайди.
4. Клиник кейс
Бахтиёр, 31 ёш, тадбиркор. Уни клиникага синглиси ва ота-онаси олиб келишди.
Сўнгги ўн кунда Бахтиёр деярли ухламай қўйди. Тунда уйда юриб, баланд овозда телефонда гаплашади, тонгга яқин «буюк режа» дея дафтарларга нималарнидир чизади. Кундузи бир жойда тура олмайди, гапи шу қадар тез ва тўхтовсизки, оила аъзолари унинг фикрига улгура олмайди — бир жумладан иккинчисига сакрайди.
Ўзини «шаҳардаги энг кучли тадбиркор, ҳамма ундан ўрганиши керак» деб ҳисоблайди. Уч кун ичида банкдан катта қарз олиб, таниш-билишларга улашиб юборди, иккита машина буюртма қилди. Эътироз билдирганларга жаҳли чиқади, бақиради. «Менга ҳеч нима бўлмаган, сизлар орқада қолгансиз» дейди.
Шу билан бирга, у одамлар уни таъқиб қилаётганини айтмайди, бировнинг овозини эшитмайди, борлиқни нотўғри идрок этмайди — фикри тез ва ҳаддан ошган, лекин «бошқа дунё»да эмас. Олти ой олдин эса у бир ой давомида тушкунликка тушиб, ишга чиқа олмай юрган.
Таҳлил: Бахтиёрда тўлиқ маниакал ҳолат бор — кайфият кўтарилиши, уйқусизлик, босимли нутқ, фикр учиши, улуғворлик, катта молиявий исрофгарчилик, жаҳлдорлик ва касалликни инкор қилиш. Бу белгилар ҳаётини жиддий издан чиқарган. Бироқ васваса ва галлюцинация йўқ — шунинг учун бу F30.1 (психотик белгиларсиз мания). Олдинги депрессив эпизод эса биполяр бузилишга (F31) ишора қилади.
5. Даво усуллари
Ўткир мания — шошилинч ёрдам талаб қиладиган ҳолат. Даво доимо шифокор назоратида, кўпинча стационар шароитда олиб борилади.
5.1. Психофармакология
Олдин ёзганимиздек, кайфият бузилишларида асос — кайфият барқарорлаштирувчилар, аммо ўткир манияда уларга антипсихотиклар қўшилади:
Атипик антипсихотиклар: оланзапин, кветиапин, рисперидон, арипипразол — ўткир маниянинг асосий, тез таъсир кўрсатувчи воситаси. Қўзғалиш, босимли нутқ ва фаолликни тез камайтиради;
Кайфият барқарорлаштирувчилар (нормотимиклар): литий — манияда классик ва самарали восита; вальпроат кислотаси — айниқса жаҳлдор ва аралаш ҳолатларда; карбамазепин. Улар ҳолатни барқарорлаштиради ва қайталанишнинг олдини олади;
Бензодиазепинлар (қисқа муддат): кучли қўзғалиш ва уйқусизликда ёрдамчи сифатида қисқа курсда қўлланади;
Антидепрессантларни тўхтатиш: агар бемор аввал антидепрессант қабул қилаётган бўлса, мания даврида улар одатда тўхтатилади, чунки манияни кучайтиради.
Барча дорилар фақат шифокор тавсияси билан, доза ва қон кўрсаткичлари (айниқса литий) назоратида қабул қилинади. Ўз-ўзини даволаш қатъий ман этилади.
5.2. Стационар даволаш ва кузатув
Оғир ҳолатда, ўзига ёки бошқаларга хавф туғилганда шифохонага ётқизиш;
Уйқу режимини тиклаш ва қўзғалишни камайтириш;
Молиявий ва ҳуқуқий хатарлардан ҳимоя қилиш (катта қарор ва харидларни тўхтатиш);
Ҳолат барқарорлашгач, узоқ муддатли профилактик даволашга ўтиш.
6. Психотерапия услублари
Психотерапия ўткир давр ўтиб, бемор барқарорлашгандан сўнг қўлланади:
Психоэдукация — бемор ва оила касалликни, унинг белгиларини ва даво аҳамиятини тушуниши;
Когнитив-хулқий терапия (КХТ) — хавфли хулқ ва бузувчи фикрларни таниш, эрта огоҳлантирувчи белгилар устида ишлаш;
Интерперсонал ва ижтимоий ритм терапияси (IPSRT) — уйқу ва кундалик тартибни барқарорлаштириб, янги эпизодлар олдини олиш;
Оилавий терапия — яқинларни даво жараёнига жалб қилиш ва қўллаб-қувватловчи муҳит яратиш.
⚠ Қачон зудлик билан мурожаат қилиш керак?
Агар инсон деярли ухламаса, тўхтовсиз қўзғалган бўлса, катта молиявий ёки хавфли қарорлар қилаётган бўлса, ўзига ёки бошқаларга хавф туғдирса — бу шошилинч ҳолат. Кечиктирмасдан психиатрга ёки тез ёрдамга мурожаат қилинг. Мания даврида бемор ўзини касал деб билмаслиги мумкин, шунинг учун яқинларнинг ёрдами ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Мутахассисга мурожаат қилинг
Ушбу маълумот ўз-ўзини текшириш учун. Аниқ ташхис ва даво режасини фақат малакали мутахассис белгилайди. Шикоятларингиз шу белгиларга мос келса, биз билан боғланинг.
Теглар: #мания #F30.1 #психотик_белгиларсиз_мания #аффектив_бузилишлар #кайфият_бузилиши #биполяр #психиатрия #психотерапия #докторзебинисо
Манбалар: ВОЗ МКБ-10, Американ Психиатрия Ассоциацияси DSM-5, замонавий клиник қўлланмалар асосида тайёрланган. Ушбу ҳужжат таълимий мақсадда бўлиб, шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.
