1. Бу нима?
Психотик белгилар билан кечувчи мания — маниянинг энг оғир кўриниши. Бунда тўлиқ маниакал ҳолатнинг барча белгилари (кайфият кўтарилиши, уйқусизлик, босимли нутқ, ҳаддан ошган фаоллик) устига психотик белгилар — васваса (бредовые ғоялар) ва галлюцинациялар қўшилади. Инсон бу даврда реалликдан узилиб қолади.
Психотик белгилар одатда кайфиятга мос келади: масалан, улуғворлик васвасаси (ўзини пайғамбар, миллионер, алоҳида қудратга эга деб ҳисоблаш), келиб чиқиши улуғ деган ишонч. Баъзан таъқиб васвасаси ҳам бўлади — «менинг буюклигимга ҳасад қилиб, мени йўқ қилмоқчи» каби. Галлюцинацияларда инсон ўзини мақтаётган ёки буйруқ бераётган овозларни эшитиши мумкин.
МКБ-10 да психотик белгилар кайфиятга мослигига қараб ажратилади: F30.20 — кайфиятга мос психотик белгилар; F30.21 — кайфиятга мос келмайдиган психотик белгилар. Бу ҳолат деярли доимо шифохонада даволашни талаб қилади.
2. Асосий белгилар ва шикоятлар
Тўлиқ мания белгилари устига психотик белгилар қўшилади:
Кайфиятнинг кескин кўтарилиши ёки кучли жаҳлдорлик, тажовузкорлик;
Улуғворлик васвасаси — ўзини буюк, қудратли, танланган деб ишониш;
Таъқиб ёки муносабат васвасаси (камроқ учрайди);
Галлюцинациялар — кўпинча мақтовчи ёки буйруқ берувчи овозлар;
Уйқуга эҳтиёжнинг деярли йўқолиши;
Тўхтовсиз, тез ва тартибсиз нутқ, баъзан тушунарсиз бўлиб қолиши;
Фикрларнинг кучли учиши, фикр оқимининг бузилиши;
Реалликни баҳолашнинг бутунлай йўқолиши;
Ўзига ёки бошқаларга хавфли хатти-ҳаракатлар;
Касаллик эканини тўлиқ инкор қилиш.
3. Ташхис мезонлари
Қуйида халқаро тан олинган икки таснифнинг мезонлари. Ташхисни фақат шифокор қўяди.
А. Эпизод F30.1 (психотик белгиларсиз мания) мезонларига жавоб беради — тўлиқ маниакал ҳолат мавжуд.
Б. Бундан ташқари, қуйидаги психотик белгилардан камида биттаси бор:
Васваса (бредовые ғоялар) — кўпинча улуғворлик, келиб чиқиш, алоҳида вазифа ёки қудрат ҳақида;
Галлюцинациялар — кўпинча эшитиш галлюцинациялари (овозлар).
В. Эпизод модда таъсири ёки органик касаллик билан изоҳланмайди.
Ажратиш: F30.20 — психотик белгилар кайфиятга мос (улуғворлик, қудрат); F30.21 — психотик белгилар кайфиятга мос эмас (нейтрал ёки бегона мазмунли васваса/галлюцинация).
А. Тўлиқ маниакал эпизод мезонлари бажарилади (кайфият кўтарилиши/жаҳлдорлик + фаоллик ортиши, камида 1 ҳафта, белгилардан 3–4 та, фаолиятни жиддий бузади).
Б. Эпизод давомида васваса ёки галлюцинациялар мавжуд.
В. Спецификатор бўйича ажратилади:
Кайфиятга мос психотик белгилар (mood-congruent): мазмуни улуғворлик, қудрат, бойлик, алоҳида вазифа билан боғлиқ;
Кайфиятга мос келмайдиган (mood-incongruent): мазмуни кайфиятга алоқасиз, масалан таъқиб, фикрларга ташқаридан таъсир ҳисси.
Г. Эпизод модда ёки тиббий ҳолат таъсири билан изоҳланмайди.
4. Клиник кейс
Рустам, 27 ёш. Уни тез ёрдам бригадаси клиникага етказди.
Икки ҳафтадан буён Рустам деярли ухламаган. Дастлаб у жуда фаол, қувноқ ва тиниб-тинчимас бўлиб қолди — тунлари мусиқа қўйиб рақсга тушар, тонгга яқин қўшнилариннинг эшигини тақиллатиб «хушхабар» айтарди. Сўнгги кунларда ҳолат кескинлашди.
Энди у ўзини «бутун инсониятни қутқариш учун танланган элчи» деб ишонтиради. Осмондан унга «махсус белгилар» келаётганини, баланд овоз унга «буюк вазифа»ни буюраётганини айтади. Атрофдагилар бу овозни эшитмаслигини «улар ҳали тайёр эмас» деб изоҳлайди. Уйдаги пулларни кўчага сочиб, «энди буларнинг кераги йўқ, мен оламни бошқараман» деган.
Нутқи шу қадар тез ва чалкашки, гапларини тушуниш қийин. Ухламайди, овқатланмайди, бир жойда тура олмайди. Оиласи уни тўхтатмоқчи бўлганда, «мени тушунмайсизлар, менга ҳалақит берманг» деб жаҳли чиқади, баъзан агрессив бўлади. Икки йил аввал у оғир депрессияни бошидан кечирган.
Таҳлил: Рустамда тўлиқ маниакал ҳолат (уйқусизлик, ҳаддан ошган фаоллик, босимли ва чалкаш нутқ, исрофгарчилик, жаҳлдорлик) устига психотик белгилар қўшилган: улуғворлик васвасаси («танланган элчи, оламни бошқараман») ва эшитиш галлюцинациялари («буюк вазифа буюрувчи овоз»). Психотик белгилар кайфиятга мос — бу F30.20. Олдинги депрессив эпизод биполяр бузилишга ишора қилади. Ҳолат шошилинч стационар даволашни талаб қилади.
5. Даво усуллари
Психотик мания — шошилинч психиатрик ёрдам талаб қиладиган ҳолат. Деярли доимо стационарда, мажбурий назорат остида даволанади.
5.1. Психофармакология
Бу ҳолатда антипсихотиклар асосий восита бўлиб, кайфият барқарорлаштирувчилар билан бирга қўлланади:
Антипсихотиклар (асосий): оланзапин, рисперидон, кветиапин, арипипразол, галоперидол — психотик белгиларни (васваса, галлюцинация) ва қўзғалишни бартараф этади. Оғир ҳолатда инъекция шаклида берилиши мумкин;
Кайфият барқарорлаштирувчилар: литий ёки вальпроат кислотаси — антипсихотик билан биргаликда; манияни текислайди ва қайталанишнинг олдини олади;
Бензодиазепинлар (қисқа муддат): кучли қўзғалиш, уйқусизлик ва безовталикда ёрдамчи сифатида;
Электроконвульсив терапия (ЭКТ): дори даволашга жавоб бермайдиган, ҳаёт учун хавфли ёки жуда оғир ҳолатларда қўлланиладиган самарали усул.
Барча дорилар фақат шифокор тавсияси билан, доза ва қон кўрсаткичлари назоратида қабул қилинади. Бундай ҳолатда ўз-ўзини даволаш мутлақо мумкин эмас.
5.2. Стационар даволаш ва кузатув
Шошилинч госпитализация — ўзига ва бошқаларга хавфни олдини олиш учун;
Доимий тиббий назорат, қўзғалиш ва психотик белгиларни тезкор бартараф этиш;
Ҳолат барқарорлашгач, психотик белгилар йўқолгач, профилактик нормотимик даволашга ўтиш;
Узоқ муддатли диспансер кузатуви ва даво режасига риоя қилиш.
6. Психотерапия услублари
Психотерапия фақат ўткир психотик давр ўтиб, бемор реалликка қайтгач бошланади:
Психоэдукация — бемор ва оила касалликнинг табиатини, дори қабул қилишнинг аҳамиятини ва эрта белгиларни тушуниши;
Когнитив-хулқий терапия (КХТ) — барқарор даврда фикр ва хулқ устида ишлаш, қайталаниш белгиларини таниш;
Интерперсонал ва ижтимоий ритм терапияси (IPSRT) — уйқу ва кундалик тартибни тиклаш орқали янги эпизодлар олдини олиш;
Оилавий терапия — яқинларни даво ва кузатувга жалб қилиш, қўллаб-қувватловчи муҳит яратиш.
⚠ Шошилинч ҳолат!
Васваса, галлюцинация билан кечувчи мания — шошилинч психиатрик ёрдамни талаб қилади. Агар инсон реалликни идрок этмаса, овозлар эшитса, ўзини буюк/танланган деб ишонса, ўзига ёки бошқаларга хавф туғдирса — зудлик билан психиатрга ёки тез ёрдамга (103) мурожаат қилинг. Бундай ҳолатда бемор ўзини касал деб билмайди, шунинг учун яқинларнинг тезкор ҳаракати ҳаёт қутқариши мумкин.
Мутахассисга мурожаат қилинг
Ушбу маълумот ўз-ўзини текшириш учун. Аниқ ташхис ва даво режасини фақат малакали мутахассис белгилайди. Шикоятларингиз шу белгиларга мос келса, биз билан боғланинг.
Теглар: #мания #F30.2 #психотик_мания #васваса #галлюцинация #аффектив_бузилишлар #биполяр #психиатрия #психотерапия #докторзебинисо
Манбалар: ВОЗ МКБ-10, Американ Психиатрия Ассоциацияси DSM-5, замонавий клиник қўлланмалар асосида тайёрланган. Ушбу ҳужжат таълимий мақсадда бўлиб, шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.
