← Психиатр.уз
МКБ-10: F31.3 · F31.4 · F31.5 DSM-5: Bipolar, current episode depressed

Биполяр аффектив бузилиш — депрессив эпизод (фаза)

Аффектив (кайфият) бузилишлари · F30–F39
Бош саҳифа › Мақолалар › Биполяр аффектив бузилиш › Биполяр аффектив бузилиш — депрессив эпизод (фаза)
Муҳим: Ушбу мақола маълумот бериш учун. Ташхисни фақат малакали шифокор қўяди, дорилар фақат шифокор тавсияси билан қабул қилинади.

1. Бу нима?

Биполяр бузилишнинг депрессив фазаси — кайфият, энергия ва фаолликнинг пасайиши билан кечувчи давр бўлиб, у бир неча ҳафтадан бир неча ойгача давом этади. Беморлар бу ҳолатни «даҳшатли», «эзилган», «маъюс», «оғир», «умидсиз», «қувончсиз», «бефарқ» деб тасвирлайди.

Депрессиянинг асосий белгиси — илгари ёқимли бўлган нарсалардан (севимли машғулот, мазали таом, яқинлик) завқ ола олмаслик. Бу ҳолат ангедония деб аталади ва физиологик асосга эга: мия завқ ҳиссини таъминловчи кимёвий моддаларни (нейромедиаторларни) камроқ ишлаб чиқаради.

Депрессив эпизоднинг оддий «кайфият бузуқлиги»дан фарқи — уни тарқатиб бўлмайди: яхши янгиликлар ҳам қора рангда қабул қилинади, ёқимли таассуротлар хурсанд қилса ҳам, бир неча соат ёки кундан сўнг маъюслик яна қайтади. Биполяр депрессия айнан депрессив фаза учун энг хавфли давр — чунки бу пайтда суицид (ўз жонига қасд) хавфи ортади.

Қуйидаги 10 та симптом «Биполяр аффектив бузилиш» бўйича манба-китоб асосида келтирилган. Ҳар бир симптом тушунтирилиб, уни ёритувчи қисқа кейс билан мисол қилинган.

2. Депрессив фазанинг 10 та симптоми (кейслар билан)

1. Кайфиятнинг пасайиши, эзилганлик ва маъюслик

Кун давомида ёки куннинг катта қисмида, узоқ вақт давомида сақланадиган тушкунлик. Бу — депрессиянинг ўзаги: маъюслик доимий бўлиб, ҳеч нарса уни тарқата олмайди.

Кейс — Нодира, 30 ёш: «Эрталаб кўзимни очишим биланоқ кўкрагимга оғир тош қўйилгандай бўлади. Қуёш чиқса ҳам, болаларим кулса ҳам — ичимда фақат бўшлиқ ва маъюслик. Бу ҳафталаб давом этяпти, ҳеч нима ўзгармаяпти.»

2. Завқнинг йўқолиши (ангедония)

Яқингача завқ берган ишлардан — ҳобби, таом, мулоқот, яқинликдан — ижобий ҳис ва қониқиш олмаслик. Бу депрессиянинг марказий белгиси ҳисобланади.

Кейс — Бекзод, 27 ёш: «Илгари гитара чалиш менинг ҳаётим эди. Энди уни қўлга олсам ҳам, ҳеч нима ҳис қилмайман — худди ичимдаги “завқ тугмаси” ўчиб қолгандай. Севимли таомим ҳам оддий ва таъмсиз туюлади.»

3. Чарчоқ, ҳолсизлик ва кучнинг тугаши

Доимий толиқиш, дармонсизлик, сустлик. Оддий ишлар ҳам катта куч талаб қилади, инсон тез чарчайди.

Кейс — Гулноза, 35 ёш: «Идиш ювиш ҳам мен учун энди тоғ кўтаргандай оғир. Тонгда турсам, ўзимни кечаси ишлаб чиққандай ҳорғин ҳис қиламан. Ҳеч нима қилмасам ҳам, кучим тугаб турибди.»

4. Ёлғизликка интилиш, одамлардан узоқлашиш

Дўстлар билан учрашиш истаги йўқолади, инсон жамиятдан четлашиб, ёлғиз қолишни хоҳлайди.

Кейс — Шерзод, 24 ёш: «Дўстларим қўнғироқ қилса, кўрмаганга оламан. Уларни ёмон кўрмайман — фақат ҳеч ким билан гаплашгим, ҳеч қаёққа боргим келмайди. Хонамга беркиниб оламан, шундай тинчроқ.»

5. Уйқу бузилиши

Ухлай олмаслик, эрта уйғониб кетиш ёки, аксинча, доимий уйқучанлик ва ҳаддан ортиқ узоқ ухлаш. Уйқу режими бутунлай издан чиқади.

Кейс — Дилфуза, 29 ёш: «Кечаси соат тўртда уйғониб кетаман-у, бошқа ухлай олмайман — фикрлар айланаверади. Кундузи эса кўзим юмилади, лекин ётсам ҳам дам олмайман. Уйқу менга осойишталик эмас, азобга айланган.»

6. Ўзига баҳонинг пасайиши, айбдорлик ва бефойдалик ҳисси

Ўзини арзимас, бефойда деб ҳис қилиш, кичик нарсалар учун ҳам ўзини айблаш.

Кейс — Рустам, 38 ёш: «Ўзимни оиламга юк, ишда ноқобил деб ҳис қиламан. Йиллар олдинги хатоларимни эслаб, ўзимни айблайвераман. “Менсиз ҳаммага осонроқ бўларди” деган фикр тарк этмайди.»

7. Келажакни қора кўриш, умидсизлик

Истиқболни маъюс ва ноумид қабул қилиш, «ҳеч нима яхши бўлмайди» деган ишонч.

Кейс — Малика, 26 ёш: «Олдинда мен учун ҳеч қандай ёруғлик кўрмаяпман. Одамлар “ўтиб кетади” дейишади, лекин мен ишонмайман — менимча, бундан буён фақат ёмонлашади. Орзуларим маъносини йўқотди.»

8. Диққат ва қарор қабул қилишнинг қийинлашуви, фикрлашнинг секинлашуви

Эътиборни жамлаш қийинлашади, оддий қарор ҳам азобга айланади, фикрлаш сустлашади, инсон ўзини «калласи ишламаётгандай» ҳис қилади.

Кейс — Жавлон, 32 ёш: «Бир бетлик ҳужжатни ўқишга ярим соат кетади — гаплар бошимда ўрнашмайди. Тушликка нима ейишни ҳам ҳал қила олмайман. Худди миям лойга ботгандай, ҳаммаси секин ва оғир.»

9. Иштаҳанинг бузилиши

Иштаҳанинг йўқолиши ва озиб кетиш ёки, аксинча, кўп еб, азобни ширин ва калорияли таом билан «босиш»га интилиш.

Кейс — Зарина, 28 ёш: «Бир ҳафтада оғзимга ҳеч нима солгим келмади, кийимларим бўшаб қолди. Кейинроқ эса, аксинча, тунлари музлаткични очиб, тинимсиз ширинлик ея бошладим — гўё шу ердагина бир оз таскин топгандай.»

10. Ўлим, ўзига зарар ёки ўз жонига қасд ҳақидаги фикрлар

Ўлим ва касаллик ҳақида тез-тез ўйлаш, ўзига зарар етказиш ёки ўз жонига қасд қилиш ҳақидаги фикрлар. Бу — энг хавфли симптом ва шошилинч ёрдам талаб қилади.

Кейс — Камрон, 34 ёш: «Баъзан “агар бир куни уйғонмасам, шунча яхши бўларди” деб ўйлайман. Ўзимга зарар бермоқчи эмасман, лекин бу фикрлар тобора кўпайиб боряпти, мен улардан қўрқа бошладим.»

Эслатма: бу симптомлар бир кишида бирданига ва ҳаммаси кузатилмайди. Депрессия одатда бир неча ҳафта давомида аста-секин кучаяди. Агар ўзингизда бу рўйхатдан 3–4 та белгини сезсангиз — бу шифокорга мурожаат қилиш учун асос.

3. Ташхис мезонлари

МКБ-10 да биполяр депрессив эпизод оғирлигига қараб бўлинади: F31.3 — енгил ёки ўрта депрессия; F31.4 — психотик белгиларсиз оғир депрессия; F31.5 — психотик белгилар билан оғир депрессия.

МКБ-10 · F31.3 / F31.4 / F31.5

А. Ҳозирги эпизод депрессив эпизод (F32) мезонларига жавоб беради — кайфият пасайиши, завқнинг йўқолиши, энергиянинг камайиши ва бошқа симптомлар.

Б. Анамнезда камида яна битта аффектив эпизод — маниакал ёки гипоманиак — бўлган (айнан шу биполяр депрессияни униполяр депрессиядан ажратади).

В. Оғирлик даражаси: F31.3 — енгил/ўрта (.30 соматик симптомларсиз, .31 — билан); F31.4 — оғир, психотик белгиларсиз; F31.5 — оғир, психотик белгилар билан.

DSM-5 · Bipolar, current episode depressed

А. Катта депрессив эпизод мезонлари бажарилади: 2 ҳафта давомида камида 5 та симптом (булардан бири — кайфият пасайиши ёки ангедония).

Б. Анамнезда камида битта маниакал (Биполяр I) ёки гипоманиак (Биполяр II) эпизод бўлган.

В. Оғирлик, психотик белгилар, аралаш белгилар, тревога каби спецификаторлар билан аниқлаштирилади.

4. Дифференциал диагностика

Биполяр депрессияни айниқса униполяр депрессиядан фарқлаш ҳаётий муҳим, чунки даво тубдан фарқ қилади:

5. Нейробиология

6. Даво усуллари

Биполяр депрессия даволашда энг муҳим қоида — уни оддий депрессиядан фарқлаш. Чунки фақат антидепрессант бериш биполярда зарарли бўлиши мумкин.

6.1. Психофармакология

Барча дорилар фақат шифокор назоратида қабул қилинади.

6.2. Қўшимча

7. Психотерапия услублари

8. Скрининг тести (ўз-ўзини текшириш)

Юқоридаги 10 та симптомдан нечтаси сизга тегишли? Сўнгги икки ҳафтани ўйлаб кўринг:

Агар 3–4 ёки ундан кўп саволга «ҳа» жавоб берсангиз — мутахассисга мурожаат қилинг. Ўлим ҳақидаги фикрлар бўлса, кечиктирмасдан ёрдам сўранг.

9. Прогноз

⚠ Шошилинч: суицид хавфи

Биполяр депрессия — суицид хавфи энг юқори бўлган ҳолатлардан бири. Айниқса депрессив эпизод охирида ва аралаш ҳолатда хавф ортади. Агар сизда ёки яқинингизда ўлим, ўзига зарар ёки ўз жонига қасд ҳақида фикрлар пайдо бўлса — зудлик билан психиатрга, тез ёрдамга (103) ёки ишонч телефонига мурожаат қилинг. Бундай фикрлар — касалликнинг симптоми, ва улар даволанади. Сиз ёлғиз эмассиз.

Мутахассисга мурожаат қилинг

Ушбу маълумот ўз-ўзини текшириш учун. Аниқ ташхис ва даво режасини фақат малакали мутахассис белгилайди. Шикоятларингиз шу белгиларга мос келса, биз билан боғланинг.

Доктор Зебинисо — психолог

🌐 Сайт: doktorzebiniso.uz

📞 Телефон: +998 95 166 26 62

📍 Манзиллар: doktorzebiniso.uz/kontakt

YouTube · Instagram · Telegram

Иллюстрация

Сканерланг

Теглар: #биполяр #F31.3 #F31.4 #F31.5 #биполяр_депрессия #депрессив_фаза #ангедония #депрессия #аффектив_бузилишлар #психиатрия #психотерапия #докторзебинисо

Симптомлар рўйхати фойдаланувчи тақдим этган «Биполяр аффектив бузилиш» манба-китоби асосида. Умумий мезонлар: ВОЗ МКБ-10 ва DSM-5. Ушбу ҳужжат таълимий мақсадда бўлиб, шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.

103 — агар ўз жонингизга қасд қилиш фикри ёки яқинга зарар хавфи бўлса, дарҳол шошилинч ёрдамга мурожаат қилинг.
Ушбу ташхис бўйича халқаро скрининг тести

Бепул, рўйхатдан ўтмасдан, 2–4 дақиқа. Натижани қабулга олиб келсангиз, шифокор учун бошланғич маълумот бўлади.

Ёрдам керакми?
Ассистент билан 15 дақиқалик суҳбат ва онлайн тестлар — бепул.
🩺
Зебинисо Аҳмедова — психиатр, психотерапевт, нарколог, гипнолог. «PSIXOMED24» психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси раҳбари. Beck Institute (КХТ) профессори Аллен Миллернинг шогирди.
Манба: МКБ-10 (ВОЗ, V боб F00–F99), DSM-5 ва «Клиник психофармакология» (З. Аҳмедова, 2026).