← Психиатр.уз
МКБ-10: F31.2 DSM-5: Bipolar I, current episode manic, with psychotic features

Биполяр бузилиш — психотик белгилар билан кечувчи маниакал эпизод

Аффектив (кайфият) бузилишлари · F30–F39
Бош саҳифа › Мақолалар › Биполяр аффектив бузилиш › Биполяр бузилиш — психотик белгилар билан кечувчи маниакал эпизод
Муҳим: Ушбу мақола маълумот бериш учун. Ташхисни фақат малакали шифокор қўяди, дорилар фақат шифокор тавсияси билан қабул қилинади.

1. Бу нима? (оддий тилда)

Тасаввур қилинг: одам шунчаки кайфияти кўтарилган эмас — у энди ўзи ҳақида ва дунё ҳақида ҳақиқатга тўғри келмайдиган нарсаларга чин дилдан ишонади. Ўзини пайғамбар ёки миллиардер деб ҳисоблайди, бошқалар эшитмайдиган овозларни эшитади. Ана шу ҳолат — психотик белгилар билан кечувчи мания.

Бу — биполяр бузилишнинг энг оғир кўриниши. Бунда тўлиқ маниянинг барча белгилари (кам уйқу, тўхтовсиз ғайрат, тез нутқ, ҳаддан ошган ўзига ишонч) устига иккита янги, жуда муҳим белги қўшилади: васваса ва галлюцинация. Шу икки белги «психоз» деб аталади.

2. «Психоз» нима дегани?

Психоз — бу инсон онгининг реалликдан (ҳақиқий борлиқдан) узилиб қолган ҳолати. Психиатрияда психознинг иккита асосий белгиси бор:

Васваса (бред) нима?

Васваса — бу ҳақиқатга мутлақо тўғри келмайдиган, лекин инсон унга қаттиқ, сўзсиз ишонадиган фикр. Унга далил келтириб, исботлаб бўлмайди — у барибир ишонаверади.

Манияда кўпинча улуғворлик васвасаси бўлади: «Мен танланганман», «Менда махсус қудрат бор», «Мен оламни қутқараман». Баъзан таъқиб васвасаси ҳам бўлади: «Менинг буюклигимга ҳасад қилиб, мени йўқ қилмоқчи».

Галлюцинация нима?

Галлюцинация — бу ташқарида ҳеч нарса бўлмаса ҳам, инсон бирор нарсани кўриши, эшитиши ёки ҳис қилиши. Энг кўп учрайдигани — эшитиш галлюцинациялари, яъни ҳеч ким йўқ жойда овозлар эшитиш.

Манияда бу овозлар одатда мақтовчи ёки буйруқ берувчи бўлади: «Сен буюксан», «Сен буни қилишинг керак».

3. Энг муҳим белги: критиканинг (танқиднинг) йўқлиги

Бу бўлим калит аҳамиятга эга — уни ҳам оддий одам, ҳам мутахассис тушуниши учун батафсил ёзамиз.

«Критика» (танқид) нима?

Психиатрияда «критика» — бу инсоннинг ўз ҳолатини, ўз касаллигини тўғри баҳолай олиш қобилияти. Соғлом одам ёки енгил бузилишдаги бемор «менда муаммо бор, мен касалман, ёрдам керак» деб тушунади — бу критиканинг сақланганини билдиради.

Психотик манияда эса критика тўлиқ йўқолади. Бемор ўзини касал деб БИЛМАЙДИ. У васваса ва овозларни касаллик белгиси эмас, балки ҳақиқат деб қабул қилади. «Мен касал эмасман, аксинча, ҳеч қачон бунчалик соғлом бўлмаганман» дейди.

Тиббий атама билан буни «анозогнозия» — ўз касаллигини инкор қилиш дейилади.

Айнан критиканинг йўқлиги бу ҳолатни шунчалик хавфли қилади: бемор ўзи даво сўрамайди, ҳатто давога қаршилик кўрсатади. Шунинг учун яқинларнинг аралашуви ҳаётий зарур.

4. Асосий белгилар

Тўлиқ мания белгилари + психоз белгилари:

5. Ташхис мезонлари

МКБ-10 · F31.2

А. Ҳозирги эпизод психотик белгилар билан кечувчи мания (F30.2) мезонларига жавоб беради — тўлиқ мания + васваса ёки галлюцинация.

Б. Анамнезда камида яна битта аффектив эпизод бўлган.

В. Ажратиш: F31.20 — психотик белгилар кайфиятга мос (улуғворлик, қудрат); F31.21 — кайфиятга мос эмас (нейтрал ёки бегона мазмунли).

DSM-5 · Bipolar I, current episode manic (with psychotic features)

А. Тўлиқ маниакал эпизод мезонлари бажарилади.

Б. Эпизод давомида васваса ёки галлюцинация мавжуд.

В. Кайфиятга мос (mood-congruent) ёки мос эмас (mood-incongruent) деб аниқлаштирилади.

Г. Эпизод модда ёки тиббий ҳолат таъсири билан изоҳланмайди.

6. Аниқ клиник кейс

Аброр, 30 ёш, мактаб ўқитувчиси. Уни клиникага акаси ва қўшнилари мажбуран олиб келишди.

Икки ҳафта аввал Аброр жуда фаол, қувноқ бўлиб қолди — тунлари ухламай, уй деворларига нималарнидир ёзар, эрталаб мактабга бориб, дарс ўрнига ўқувчиларга «коинот сирлари»ни тушунтирарди. Аста-секин ҳолат оғирлашди.

Энди Аброр ўзини «Ердаги барча инсонларни қутқариш учун юборилган элчи» деб ишонтиради (бу — улуғворлик васвасаси). Унга «осмондан махсус овоз» келиб, «вазифа»ни буюраётганини айтади — лекин хонада ундан бошқа ҳеч ким бу овозни эшитмайди (бу — эшитиш галлюцинацияси). Уйдаги пулларни кўчага сочиб, “менга энди буларнинг кераги йўқ, мен бутун дунёни бошқараман” деган.

Акаси «Сен касалсан, шифокорга борайлик» деганда, Аброр жаҳли чиқиб: “Мен касал эмасман! Аксинча, ниҳоят ҳақиқатни кўрдим. Сизлар кўролмаяпсизлар, чунки тайёр эмассизлар” деб бақирди (бу — критиканинг йўқлиги, анозогнозия).

Нутқи шу қадар тез ва чалкашки, гапларини тушуниш қийин. Ухламайди, овқатланмайди. Уч йил аввал эса у бир неча ой оғир тушкунликда — ишга чиқа олмай, ётиб қолган.

👩‍⚕️ Доктор изоҳи

Бу кейсда уч нарсани аниқ кўрамиз, ва уларни бирма-бир ажратиб тушунтираман:

  • Васваса (улуғворлик): Аброрнинг “мен инсониятни қутқарувчи элчиман” деган ишончи. Бу — ҳақиқатга тўғри келмайди, лекин у унга сўзсиз ишонади. Унга “бундай эмас” деб исботлаб бўлмайди.

  • Галлюцинация (эшитиш): “осмондан овоз” — ташқарида ҳеч қандай товуш бўлмаса ҳам, Аброр уни реал эшитади. Бу мия ишидаги бузилиш натижаси.

  • Критиканинг йўқлиги (энг муҳими): Аброр ўзини касал деб БИЛМАЙДИ. Худди шу сабабли у ўзи ёрдам сўрамайди ва давога қаршилик қилади. Агар бемор “менда муаммо бор” деб тушунганида, критика сақланган бўларди — бу психотик мания эмас, енгилроқ ҳолат бўларди.

Хулоса: тўлиқ мания + васваса + галлюцинация + критиканинг йўқлиги = F31.2 (психотик мания). Психотик белгилар кайфиятга мос (улуғворлик) — демак F31.20. Олдинги депрессив эпизод биполяр I табиатини тасдиқлайди. Бу — шошилинч госпитализацияни талаб қиладиган ҳолат, чунки бемор ўзини ва бошқаларни хавф остига қўйиши мумкин, ва ўзи бунинг фарқига бормайди.

Энг муҳим амалий хулоса оддий одам учун: агар яқинингиз ўзини касал деб билмаса ҳам, юқоридаги белгилар бўлса — кутиб ўтирмасдан мутахассисга мурожаат қилинг. Бу ҳолатда “ўзи тушуниб қолади” деб кутиш хато, чунки касалликнинг ўзи унинг тушунишига тўсқинлик қилади.

7. Даво усуллари

Психотик мания — шошилинч психиатрик ёрдам талаб қиладиган ҳолат, деярли доимо стационарда даволанади.

7.1. Психофармакология

Барча дорилар фақат шифокор назоратида қабул қилинади. Бундай ҳолатда ўз-ўзини даволаш мутлақо мумкин эмас.

7.2. Стационар даволаш

8. Психотерапия услублари

Психотерапия фақат ўткир психотик давр ўтиб, бемор реалликка қайтгач ва критика тиклангач бошланади:

9. Дифференциал диагностика

10. Прогноз

⚠ Шошилинч ҳолат!

Васваса ва галлюцинация билан кечувчи мания — шошилинч ёрдам талаб қилади. Бемор ўзини касал деб билмаслиги (критиканинг йўқлиги) сабабли ўзи мурожаат қилмайди. Агар яқинингиз реалликни идрок этмаса, овозлар эшитса, ўзини буюк/танланган деб ишонса — зудлик билан психиатрга ёки тез ёрдамга (103) мурожаат қилинг. Бундай вазиятда яқинларнинг тезкор ҳаракати ҳаёт қутқариши мумкин.

Мутахассисга мурожаат қилинг

Ушбу маълумот ўз-ўзини текшириш учун. Аниқ ташхис ва даво режасини фақат малакали мутахассис белгилайди. Шикоятларингиз шу белгиларга мос келса, биз билан боғланинг.

Доктор Зебинисо — психолог

🌐 Сайт: doktorzebiniso.uz

📞 Телефон: +998 95 166 26 62

📍 Манзиллар: doktorzebiniso.uz/kontakt

YouTube · Instagram · Telegram

Иллюстрация

Сканерланг

Теглар: #биполяр #F31.2 #психотик_мания #психоз #васваса #галлюцинация #критика_йўқлиги #анозогнозия #аффектив_бузилишлар #психиатрия #докторзебинисо

Манбалар: ВОЗ МКБ-10, Американ Психиатрия Ассоциацияси DSM-5, замонавий клиник қўлланмалар асосида тайёрланган. Ушбу ҳужжат таълимий мақсадда бўлиб, шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.

103 — агар ўз жонингизга қасд қилиш фикри ёки яқинга зарар хавфи бўлса, дарҳол шошилинч ёрдамга мурожаат қилинг.
Ёрдам керакми?
Ассистент билан 15 дақиқалик суҳбат ва онлайн тестлар — бепул.
🩺
Зебинисо Аҳмедова — психиатр, психотерапевт, нарколог, гипнолог. «PSIXOMED24» психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси раҳбари. Beck Institute (КХТ) профессори Аллен Миллернинг шогирди.
Манба: МКБ-10 (ВОЗ, V боб F00–F99), DSM-5 ва «Клиник психофармакология» (З. Аҳмедова, 2026).