← Психиатр.уз
МКБ-10: F50.5 DSM-5: Somatic Symptom Disorder / Conversion Disorder / Specifier

Психоген қайт

Овқатланиш бузилишлари · F50
Бош саҳифа › Мақолалар › Овқатланиш бузилишлари › Психоген қайт
Муҳим: Ушбу мақола маълумот бериш учун. Ташхисни фақат малакали шифокор қўяди, дорилар фақат шифокор тавсияси билан қабул қилинади.

Иллюстрация

Психоген қайт (F50.5) — органик сабабсиз, руҳий омиллар (стресс, хавотир, травма, диссоциация) натижасида юзага келадиган такрорий кўнгил айниши ва қайт. Бу ҳолат F50 туркумида — «психологик бузилишлар билан боғлиқ қайт» сифатида кодланади. Анорексия ёки булимиядан фарқли: вазн назорати мақсади йўқ, тана образи бузилиши йўқ — қайт руҳий азобнинг тана тили.

ҲМКБ-10 F50.5, DSM-5 эквивалентлари, типик ва нодир кейслар, нейробиология

1. Психоген қайт қилиш нима дегани?

Психоген қайт — руҳий кучланиш ёки ихтилоф натижасида организм тана орқали «сўзлайди»: кўнгил айниши, қайт. Бемор ейишдан аввал ёки кейин қайт қилади — лекин мақсад вазн назорати эмас. Гастроэнтерологик текширувлар нормал чиқади. Руҳий сабаб — асос.

Тана — руҳнинг овози

Психоген қайт — организмнинг «мен кўтара олмайман» деб айтиши. Стресс, хавотир, травма ёки ҳал бўлмаган ихтилоф — булар баъзан тана орқали ифодаланади. Қайт символик ёки физиологик механизм — ёки иккаласи бирга. «Нима бўлса ҳам бемор ёлғончи эмас» — кўнгил айниши реал, фақат сабаб руҳий.

2. МКБ-10 ва DSM-5 — Мезонлар

МКБ-10 · F50.5 — Психоген қайт

МКБ-10 да F50.5 — психологик бузилишлар билан боғлиқ қайт сифатида овқатланиш бузилишлари туркумида жойлаштирилган.

  • А. Такрорий кўнгил айниши ёки қайт — руҳий омиллар билан аниқ боғлиқ;

  • Б. Органик (гастроэнтерологик, неврологик) сабаблар истисно қилинган;

  • В. Вазн назорати мақсади йўқ (булимиядан фарқ);

Г. Руҳий ихтилоф, стресс, хавотир ёки травма анамнезида мавжуд.

DSM-5 — F50.5 эквивалентлари

DSM-5 да F50.5 мустақил ташхис эмас — клиник манзарага қараб турли туркумларга мос:

  • Somatic Symptom Disorder (SSD) — қайт соматик белги сифатида, кучли хавотир ва функционал бузилиш билан;

  • Conversion Disorder / Functional Neurological Symptom Disorder — қайт неврологик ёки функционал механизм билан;

  • Psychological Factors Affecting Other Medical Conditions — органик сабаб бор, лекин руҳий омил уни кучайтиради;

Specifier: «With vomiting» баъзи диагнозларга қўшилади.

🔬 Шифокорлар учун: F50.5 клиник ўрни — нима учун овқатланиш туркумида?

МКБ-10 F50.5 ни овқатланиш туркумига жойлаштириши мунозарали — аслида психоген қайт анорексия/булимиядан нейробиологик жиҳатдан бошқа. Лекин овқатни қабул қилиш жараёни (ейиш → қайт) билан функционал боғлиқлиги сабабли F50 да қолган. МКБ-11 да bu holat 6B25 (Bodily Distress Disorder) ёки 6B41 (Dissociative neurological symptom disorder) остида кўрилиши мумкин — клиник манзарага қараб.

3. Психоген қайтнинг асосий сабаблари

Руҳий сабаблар

  • Сурункали стресс: иш, оила, молиявий муаммолар — узоқ муддатли стресс сурункали қайтга айланади;

  • Хавотир ва паника: ейишдан олдин кучли хавотир → кўнгил айниши → қайт;

  • Травма (ПТСР): оғир хотира ёки флэшбэк пайтида диссоциатив қайт;

  • Диссоциация: организм кучли ҳиссиётни «чиқариш» механизми;

  • Ҳомиладорлик стресси: ҳомиладорликда кўнгил айниши — органик+психоген аралаш;

  • Ижтимоий тазйиқ: имтиҳон, нутқ, жамоат олдида чиқиш — хавотир-боғлиқ қайт;

  • Оилавий ихтилоф: тинчлик йўқ, муносабатдаги стресс — «ўт ота олмаслик» тана тили.

4. Клиник кейслар — типик ва нодир

Кейс 1 — Классик: имтиҳон олдидаги психоген қайт

Азиза, 19 ёш. Психоген қайт, хавотир-боғлиқ. МКБ F50.5.

«Ҳар имтиҳон олдида кўнглим айнийди ва қайт қиламан. Бу йил деярли ҳар дарс олдида. ФГДС нормал. Гастроэнтеролог «стресс» деди — мен шундай деб ўйлайман ҳам.»

«Вазн назоратим йўқ — мен ейишни яхши кўраман. Лекин хавотирлансам — тўхтатолмайман. Имтиҳон тугаса — ўтиб кетади.»

Аниқ триггер: хавотир + имтиҳон. Органик исти қилинган. Вазн мақсади йўқ. F50.5 / SSD. КХТ + хавотир протоколи + нафас техника. Антиэметик вақтинча.

👩‍⚕️ Доктор изоҳи

  • Вазит тести: «Ейишдан кейинми ёки хавотирлансангизми?» — жавоб «хавотирлансам» → психоген.

  • Аниқ триггер: имтиҳон = стресс = НА↑ + ГАМК↓ → вегетатив қайт.

Азизага: «Бу заифлик эмас — танангиз стрессга жавоб бераяпти. Уни бошқаришни ўрганамиз.»

Кейс 2 — Нодир: Травма-боғлиқ диссоциатив қайт

Муниса, 34 ёш. Психоген қайт + ПТСР. Нодир кейс.

«Баъзан, айниқса хотираларим жонлансин, кўнглим айнийди ва қайт қиламан. Мен буни «тозаланиш» деб ҳис қиламан. Вазн мақсадим йўқ.»

«Кейин ёлғиз ётаман. Тана «ҳамма нарсани ичимдан чиқаришга» ҳаракат қиляпти дейман ўзимга.»

ПТСР + диссоциатив қайт. Қайт «тозаланиш» деб идрок — диссоциатив механизм. EMDR/IMTT биринчи ўринда. КХТ эмас — аввал травма ишланиши зарур.

👩‍⚕️ Доктор изоҳи

  • «Тозаланиш» идроки — диссоциация: қайтни мазмунли тус бериш — диссоциатив механизм белгиси.

  • EMDR биринчи: травмани ишламасдан фақат симптомни бостириш — самарасиз.

Кейс 3 — Нодир: Ҳомиладорликда психоген гиперемезис

Нодира, 27 ёш. Hyperemesis gravidarum + психоген компонент. Нодир.

«Ҳомила бошида кўп қайт қилдим — бу нормал. Лекин 5 ой кейин ҳам давом этди. Акушер «кечки гестоз» деди. Гинеколог «стресс» деди. Иккаласи ҳам тўғри деб ўйлайман — эримиз билан жуда оғир давр.»

Гиперемезис + стресс + никоҳ ихтилофи. Органик компонент бор — лекин давомийлик руҳий. F50.5 + акушер ҳамкорлиги. КХТ + хавотир + муносабатлар терапияси.

👩‍⚕️ Доктор изоҳи

  • Гиперемезис — аралаш: органик (ҳомила) + психоген (стресс) — иккаласи бирга мумкин.

  • Акушер + психиатр: ҳомиладорликда рухсат этилган дори танлаш учун мустамлака иш зарур.

Кейс 4 — Нодир: Циклик психоген қайт (Cyclic Vomiting Syndrome аралашмаси)

Шаҳноза, 22 ёш. Давр-давр психоген қайт. Нодир дифференциал.

«Ҳар ойда икки-уч кун жуда кучли кўнгил айниши ва қайт. Кейин бутунлай тузалиб кетаман. Мигрень ҳам бор. Неврологда бошлиқ «КВС» деди. Психиатр «психоген» деди. Иккаласи ҳам тест ўтказди.»

Циклик қайт синдроми (CVS) — неврологик ва психиатрик чегарадош. CVS да мигрень, давр, триггер; психоген қайтда стресс, бошоғриқ кам. Аралаш бўлиши мумкин — невролог + психиатр ҳамкорлиги зарур.

🔬 Шифокорлар учун: CVS vs Психоген қайт — чегарадош ҳолат

Cyclic Vomiting Syndrome (CVS) — нейрогастроэнтерологик касаллик: давр-давр кучли қайт, кўпинча мигрень билан боғлиқ. Психоген қайтдан фарқ: CVS да триггер (менструация, уйқусизлик), мигрень, аниқ фаза (продром, қайт, тикланиш). Аммо CVS да руҳий стресс ҳам триггер бўлиши мумкин — ихтилоф кўп учрайди. Даво: CVS — антиэметик + мигрень профилактикаси (амитриптилин, топирамат); психоген — КХТ + психотерапия.

5. Нейробиология

Психоген қайт нейробиологик механизми

  • Норадреналин (NA) ↑: стресс → NA ошиши → вегетатив нерв тизими фаоллашади → кўнгил айниши;

  • Серотонин (5-HT) — ошқозон-ичак: меъда ва ичакда 5-HT3 рецепторлари → стресс → 5-HT3 фаоллашади → қайт рефлекси;

  • ВАГ (n. vagus): «мия-ичак ўқи» — стресс → vagal tone → gastric motility пасаяди → кўнгил айниши;

  • ГАМК ↓: тормоз камаяди → хавотир ва вегетатив реакция кучаяди;

  • HPA ўқи: кортизол ↑ → ошқозон кислота ошиши → ГЕРБ-тури кўнгил айниши.

6. Дифференциал диагностика

Ҳолат Фарқловчи белги Тактика
Органик қайт Гастрит, ГЕРБ, ичак тосилиши Гастроэнтерологик текширув — биринчи
Булимия (F50.2) Вазн назорати мақсадида тозалаш Тана образи ва вазн мезонлари
Хавотир бузилиши Қайт — хавотир белгиси GAD/паника ташхиси
Конверсия бузилиши Неврологик белги сифатида қайт DSM-5: Functional neurological symptom
Ҳомиладорлик кўнгил айниши Тонгги кўнгил айниши — органик Ҳомилалик тести
Циклик қайт синдроми Такрорий, кучли, давр-давр Бошоғриқ, триггер — неврологик

7. Даво

Йўналиш Восита Изоҳ
Хавотир-боғлиқ СИОЗС / бензодиазепин Қисқа муддат анксиолитик; узоқ — СИОЗС
Симптоматик Метоклопрамид (вақтинча) Дори асосий эмас — сабабни даволаш зарур
ПТСР+диссоциация Сертралин ПТСР учун; EMDR + медикамент параллел
Ҳомиладорлик Онданcетрон (таvsияга кўра) Акушер билан ҳамкорликда

8. Тузалиш сари қадамлар

1

Органик сабабни истисно [Гастроэнтеролог + Терапевт]

ФГДС, УЗИ, ОАК. Гиперемезис бўлса — акушер. CVS бўлса — невролог. Органик истисно қилингандан кейин — психиатр/психотерапевт.

2

Ташхис: F50.5 ёки DSM-5 эквиваленти [Психиатр]

Руҳий триггерни аниқлаш. ПТСР, хавотир, диссоциация, ихтилоф. Беморга: «Сабаб руҳий — бу ёлғон эмас, даволанади».

3

КХТ — триггер ва занжир [Психотерапевт]

Стресс → кўнгил айниши → қайт занжирини кўрсатиш. Триггерларни аниқлаш ва ишлаш. Нафас техника ва релаксация.

4

EMDR (агар травма бўлса) [Психотерапевт]

Диссоциатив ёки ПТСР-боғлиқ қайтда EMDR/IMTT мажбурий. Симптомни ёпиш — травмани ишламасдан — самара бермайди.

5

Дори (зарур бўлса) [Психиатр]

Хавотир-боғлиқда СИОЗС. ПТСР да сертралин. Симптоматик — вақтинча антиэметик.

6

Тикланиш [Кузатув]

Стресс манбасини камайтириш. Ҳаёт ритми ва муносабатлар. Ойлик кузатув.

Сизга айтмоқчимиз

Агар сизда кўнгил айниши ва қайт такрорланиб, текширувлар нормал чиқса — бу «хаёлингизда» эмас. Тана руҳий ихтилофни шундай ифодалаяпти. Бу ҳолат тушунилади ва даволанади. Бизга мурожаат қилинг.

Ёрдам сўранг — биринчи қадамни ташланг

Психоген қайт руҳий сабабни ишлаш орқали тузалади. Бизга мурожаат қилинг.

Иллюстрация

Иллюстрация

Доктор Зебинисо Аҳмедова

Психиатр · психотерапевт · нарколог · PSIXOMED24 клиникаси раҳбари

📞 МУРОЖААТ ҚИЛИШ — қабулга ёзилиш / +998 95 166 26 62

PSIXOMED24 психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси

📞 Телефон: +998 95 166 26 62

📍 Манзил: Тошкент ш., Чилонзор тумани, Чилонзор кўчаси 44

🌐 Сайт: doktorzebiniso.uz · psixiatr.uz · uzpsixolog.uz

YouTube · Instagram · Telegram

Иллюстрация

Сканерланг — боғланинг

Теглар (кирилл): #психоген_қайт #F50.5 #руҳий_қайт #функционал_қайт #психосоматик_қайт #қайт_даволаш

Теглар (лотин): #psixogen_qayt #F50.5 #psychogenic_vomiting #ruhiy_qayt #funksional_qayt

Теглар (психотерапия): #КХТ #EMDR #IMTT #релаксация #нафас_техника #психоэдукация #конверсия_терапия

Теглар (қидирув/гео): #психоген_қайт #psixogen_qayt #psixiatr #psixolog #psixiatr_Toshkent #psychiatrist_Tashkent #doctorzebiniso #PSIXOMED24

Манбалар: ВОЗ МКБ-10 (F50.5), МКБ-11 (6B25, 6B41), DSM-5-TR (SSD, Conversion Disorder); Rome IV критерийлари (функционал ошқозон-ичак бузилишлари); Cyclic Vomiting Syndrome протоколи (Li BU, 2019); EMDR психотравма протоколи; КХТ соматоформ бузилишлар учун. Ташхис ва даво фақат шифокор томонидан. Бу ҳужжат шифокор маслаҳатини алмаштирмайди.

103 — агар ўз жонингизга қасд қилиш фикри ёки яқинга зарар хавфи бўлса, дарҳол шошилинч ёрдамга мурожаат қилинг.
Ёрдам керакми?
Ассистент билан 15 дақиқалик суҳбат ва онлайн тестлар — бепул.
🩺
Зебинисо Аҳмедова — психиатр, психотерапевт, нарколог, гипнолог. «PSIXOMED24» психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси раҳбари. Beck Institute (КХТ) профессори Аллен Миллернинг шогирди.
Манба: МКБ-10 (ВОЗ, V боб F00–F99), DSM-5 ва «Клиник психофармакология» (З. Аҳмедова, 2026).