← Психиатр.уз
МКБ-10: F63.8 · Бошқа одат ва хатти-ҳаракат майлларининг бузилишлари DSM-5: Intermittent Explosive Disorder (312.34), Excoriation (698.4) ва б.

Бошқа одат ва майл бузилишлари (F63.8)

F63 туркумини якунловчи ҳужжат
Бош саҳифа › Мақолалар › Одат ва майл бузилишлари › Бошқа одат ва майл бузилишлари (F63.8)
Муҳим: Ушбу мақола маълумот бериш учун. Ташхисни фақат малакали шифокор қўяди, дорилар фақат шифокор тавсияси билан қабул қилинади.

Иллюстрация

Импульс назорати бузилишлари туркумида — қимор, пиромания, клептомания ва трихотилломаниядан ташқари — яна бир қатор ҳолатлар бор. Улар МКБ-10 да «F63.8 — бошқа одат ва майл бузилишлари» остида жамланади. Бу ҳужжатда шу гуруҳнинг энг муҳим ва кўп учрайдиган учта тури — интермиттент портловчи бузилиш, компулсив харид ва тери чимдиш (экскориация) — ёритилади.

Уларнинг барчасини бир нарса бирлаштиради: одам ичидан келадиган майл ёки импульсни — оқибатини била туриб — тия олмайди. Худди туркумнинг бошқа ҳолатларидаги каби, бу ерда ҳам «зўриқиш → ҳаракат → енгиллик → пушаймон» цикли ишлайди. Ва улар ҳам — даволанади.

1. Интермиттент портловчи бузилиш (Intermittent Explosive Disorder)

💥 Интермиттент портловчи бузилиш — назоратсиз ғазаб хуружлари

Бу ҳолатда одам вазиятга мутлақо номутаносиб, портлаш каби ғазаб хуружларини бошдан кечиради. Кичкина сабаб — масалан, кимдир йўлда ўтиб кетиши ёки арзимас эътироз — унда бирдан, назоратсиз ғазаб портлашини келтиради: у бақиради, ҳақорат қилади, нарсаларни синдиради, баъзан жисмоний зўравонлик қилади. Хуруж қисқа (одатда 30 дақиқадан кам), кейин эса — чуқур пушаймон, уят ва айб.

Муҳими: бу — оддий «жаҳлдорлик» ёки «ёмон характер» эмас. Портлаш пайтида одам ўзини назорат қила олмайди — гўё «бошқа куч» уни эгаллаб олади. Хуружлар орасида у тамоман нормал бўлиши мумкин. Бу ҳолат оила, иш, ҳуқуқий муаммоларга — баъзан жиддий зарарга — олиб келади.

📋 Клиник кейс: Жамшид, 31 ёш — Интермиттент портловчи бузилиш

Ҳикоя

Жамшид 31 ёшда, ҳайдовчи. Хотини «ажрашаман» дегани учун келди. Йиллаб — кичик сабабларга портлаб келган: йўлда кимдир сигнал берса, машинадан тушиб жанжаллашади; уйда идиш синса, деворларни муштлайди; болалари шовқин қилса, бақириб юборади. Хуруждан кейин — «нега бундай қилдим?» деб чуқур пушаймон бўлади, лекин навбатдагисида яна такрорланади.

«Ичимда босим тўпланади. Кимдир нотўғри иш қилса — бирдан кўзим қизаради, ўзимни унутаман. Портлаганимдан кейин — қўлларим титрайди, уяламан. Хотиним, болаларим мендан қўрқади. Мен уларни севаман, лекин ўзимни тута олмайман» деди у.

  • Хуруж: Вазиятга номутаносиб, назоратсиз ғазаб портлашлари;

  • Тезкорлик: Кутилмаган, тез — «ўзимни унутаман»;

  • Пушаймон: Хуруждан кейин уят, айб;

  • Баҳолаш: Коморбид депрессия, модда, болалик травмаси/зўравонлик текширилди;

  • Хулоса: Интермиттент портловчи бузилиш + оилавий инқироз.

DSM-5 · 312.34 — Intermittent Explosive Disorder (асосий)
  • A. Импульсга/ғазабга қаршилиқ қила олмаслик натижасидаги такрорий хулқ портлашлари: (1) оғзаки агрессия ёки мулкка/ҳайвонга/одамга нисбатан жисмоний агрессия — ҳафтада икки марта, 3 ой; ёки (2) 12 ой ичида мулк шикасти/жисмоний жароҳат келтирувчи 3 та портлаш;

  • B. Агрессия даражаси триггерга мутлақо номутаносиб;

  • C. Портлашлар олдиндан режаланмаган (импульсив), мақсадга йўналтирилмаган (фойда, куч учун эмас);

  • D. Клиник азоб ёки ижтимоий/касбий бузилиш, молиявий/ҳуқуқий оқибат;

E. Ёш ≥6. F. Бошқа руҳий бузилиш, тиббий ҳолат ёки модда билан яхшироқ тушунтирилмайди.

🔬 Шифокорлар учун: Интермиттент портлаш — нейробиология ва дори

Нейробиологик асос: серотонин тизимининг заифлиги (импульсив агрессия билан чамбарчас боғлиқ), амигдала гиперфаоллиги (таҳдидга кучли реакция) ва префронтал назоратнинг сустлиги. Айнан шунинг учун дори танлови:

  • СИОЗС (флуоксетин) → Импульсив агрессияни камайтиради — биринчи танлов;

  • Кайфият барқарорлаштирувчи → Вальпроат, топирамат, литий — импульсив агрессияда;

  • Психотерапия → КХТ, ғазаб бошқаруви (anger management), релаксация, «портлашдан олдинги белгиларни» таниш ва тўхтатиш кўникмаси.

2. Компулсив харид (Compulsive Buying Disorder)

🛒 Компулсив харид — тия олмайдиган харид қилиш майли

Бу ҳолатда одам ўзига керак бўлмаган нарсаларни, тия олмайдиган майл туфайли, тинимсиз сотиб олади. Худди қиморга ўхшаб, бу ерда ҳам гап нарсада эмас — харид ЖАРАЁНИдан келадиган ҳаяжон ва енгилликда. Одам харид қилаётганда — кўтаринки, хурсанд; уйга келгач — уят, айб, кўпинча сотиб олган нарсаларни ҳатто очмайди ҳам. Натижа — қарз, оилавий зиддият, тўпланиб қолган кераксиз нарсалар.

📋 Клиник кейс: Малика, 36 ёш — Компулсив харид

Ҳикоя

Малика 36 ёшда — эри «қарзга ботдик» деб шикоят қилгач келди. У онлайн-дўконлардан тинимсиз кийим, косметика, уй буюмлари сотиб оларди — кўпинчаси очилмай, тахланиб турарди. «Стресс бўлса, хафа бўлсам — телефонни оламан, харид қиламан. Сотиб олаётган пайтда — енгил тортаман, хурсанд бўламан. Кейин посилка келади-ю, очишга ҳам хоҳишим бўлмайди. Уят босади, лекин яна такрорланади» деди.

  • Триггер: Стресс, хафагарчилик, зерикиш — харид майлини кучайтиради;

  • Цикл: Зўриқиш → харид → енгиллик → уят;

  • Оқибат: Қарз, кераксиз нарсалар, оилавий зиддият;

  • Коморбидлик: Депрессия, хавотир — текширилди;

  • Хулоса: Компулсив харид бузилиши + коморбид депрессия.

🧠 Клиник маълумот

Компулсив харид DSM-5 да алоҳида расмий ташхис сифатида киритилмаган (тадқиқот давом этмоқда), лекин клиник жиҳатдан аниқ тан олинган ҳолат. У импульс назорати бузилишлари ва хулқий боғлиқликлар билан кўп умумийликка эга. Даво: КХТ (харид триггерлари, муқобил хулқ, молиявий назорат), коморбид депрессия/хавотирни даволаш (СИОЗС), молиявий терапия (харид лимитлари, онлайн-дўкон блоклаш, пул назорати). Қиморга боғлиқликдаги молиявий терапия принциплари бу ерда ҳам қўлланилади.

3. Тери чимдиш — экскориация (Excoriation / Skin-Picking)

✋ Тери чимдиш — терини қаршилиқсиз чимдиш/қашиш

Бу ҳолатда одам ўз терисини — кўпинча юз, қўл, оёқдаги майда нуқсонлар, дона ёки қотган жойларни — қаршилиқсиз, такрор-такрор чимдийди, қашийди, ковлайди. Натижада — яра, чандиқ, инфекция. Трихотилломания (соч юлиш) билан жуда яқин — иккиси ҳам «тана-йўналтирилган такрорий хулқ»лар оиласига киради. DSM-5 да экскориация ҳам ОКБ спектри бобига киритилган.

📋 Клиник кейс: Севара, 22 ёш — Тери чимдиш (экскориация)

Ҳикоя

Севара 22 ёшда, талаба. Юзидаги майда доначаларни — соатлаб кўзгу олдида — чимдиб, ковлаб ташларди. Натижада юзи яра ва доғ билан қопланган. «Кичкина дона кўрсам, уни ковламагунча тинчимайман. Ковлаётганда — бир хил енгиллик, лекин кейин юзим баттар бўлади, уяламан. Одамларга юзимни кўрсатгим келмайди» деди у. Стресс ва хавотир — асосий триггер эди.

  • Хулқ: Терини такрор чимдиш/ковлаш — яра, чандиқ;

  • Цикл: Зўриқиш/қичишиш → чимдиш → енгиллик → уят;

  • Триггер: Стресс, хавотир, кўзгу, майда нуқсон;

  • Хулоса: Экскориация (тери чимдиш) + коморбид хавотир.

🔬 Шифокорлар учун: Тери чимдиш — даво (трихотилломанияга ўхшаш)

Экскориация даволаш трихотилломания билан деярли бир хил принципларга асосланади:

  • HRT (Habit Reversal Training) → Асосий даво — онглилик, рақобатлашувчи жавоб (қўлни банд қилиш), стимул назорати (кўзгуни ёпиш, қўлқоп);

  • N-ацетилцистеин (NAC) → Глутамат модулятори — тери чимдишда ҳам ижобий натижа;

  • СИОЗС → Коморбид депрессия/хавотир/ОКБда;

  • Дерматологик ёрдам → Яра ва инфекцияни даволаш, чандиқ профилактикаси.

4. Умумий даволаш тамойиллари (F63.8 гуруҳи)

🧬 Нейробиология

F63.8 гуруҳидаги ҳолатларнинг барчаси умумий импульс-назорат нейробиологиясига эга: серотонин дисрегуляцияси (импульсивлик), префронтал назоратнинг сустлиги, «зўриқиш-енгиллик» циклида мукофот/опиоид тизимининг иштироки. Тери чимдишда — қўшимча глутамат тизими роли. Шунинг учун даво ҳам умумий принципларга таянади.

F63.8 — умумий даво асослари

  • Психотерапия — асосий: КХТ, HRT (тана-йўналтирилган хулқларда), ғазаб бошқаруви (портлашда);

  • Дори: СИОЗС (импульсивлик, коморбидлик), кайфият барқарорлаштирувчи (агрессия), NAC (тери/тук);

  • Триггер бошқаруви: Стресс — деярли барча ҳолатларда асосий триггер;

  • Молиявий терапия: Компулсив харидда — қарз ва пул назорати;

  • Коморбидлик: Депрессия, хавотир, ОКБ, модда — кўпинча бирга, албатта даволанади;

  • Оила: Айблаш эмас, қўллаб-қувватлаш; оила таълими.

5. Тузалиш сари қадамлар

1

Баҳолаш [Психиатр]

Аниқ турни белгилаш. Коморбидлик (депрессия, хавотир, модда). Триггерлар. Хавфсизлик (портлашда — атрофдагилар).

2

Дори [Психиатр]

Импульсив агрессия: СИОЗС/кайфият барқарорлаштирувчи. Тери чимдиш: NAC/СИОЗС. Харид: коморбидлик даво.

3

Психотерапия [Психотерапевт]

Портлаш: ғазаб бошқаруви. Тери: HRT. Харид: КХТ+молиявий. Умумий: триггер ва стрессни бошқариш.

4

Қўллаб-қувватлаш ва барқарорлик [Оила + Кузатув]

Оила таълими. Рецидив профилактикаси. Стресс бошқаруви. Узоқ муддатли кузатув.

Сизга айтмоқчимиз

Агар сиз ёки яқинингиз ғазабни назорат қила олмасангиз (портлаш), тия олмай харид қилсангиз, ёки терингизни/тукларингизни чимдиб-юлиб ташласангиз — булар «ёмон характер» ёки «иродасизлик» эмас, балки даволанадиган импульс назорати ҳолатлари. Уларнинг барчаси ортида ўхшаш механизм — ичдан келадиган, тия олмайдиган майл — ётади. Уят қилиб яширинманг ёки ўзингизни айбламанг. Тўғри ёрдам — психотерапия, дори ва стресс бошқаруви билан — бу майлларни назоратга олиш мумкин. Мурожаат қилинг, биз ёрдам берамиз.

Импульсни назорат қила олмаслик — даволанадиган ҳолат. Ёрдам бор.

Иллюстрация

Иллюстрация

Доктор Зебинисо Аҳмедова

Психиатр · психотерапевт · нарколог · PSIXOMED24 клиникаси раҳбари

📞 МУРОЖААТ ҚИЛИШ — қабулга ёзилиш / +998 95 166 26 62

PSIXOMED24 психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси

📞 Телефон: +998 95 166 26 62

📍 Манзил: Тошкент ш., Чилонзор тумани, Чилонзор кўчаси 44

🌐 Сайт: doktorzebiniso.uz · psixiatr.uz · uzpsixolog.uz

YouTube · Instagram · Telegram

Иллюстрация

Сканерланг — боғланинг

Теглар: #интермиттент_портлаш #компулсив_харид #тери_чимдиш #экскориация #F63.8 #импульс_назорати #ғазаб_бошқаруви #HRT #psixiatr_Toshkent #doctorzebiniso #PSIXOMED24

Манбалар: ВОЗ МКБ-10 (F63.8); DSM-5-TR (Intermittent Explosive Disorder 312.34, Excoriation 698.4); Coccaro EF, интермиттент портловчи бузилиш; Black DW, компулсив харид; Grant JE, тери чимдиш ва N-ацетилцистеин; Odlaug BL & Grant JE, тана-йўналтирилган хулқлар. Ташхис ва даво фақат малакали психиатр/психотерапевт томонидан амалга оширилади. Бу ҳужжат шифокор маслаҳатининг ўрнини боса олмайди.

103 — агар ўз жонингизга қасд қилиш фикри ёки яқинга зарар хавфи бўлса, дарҳол шошилинч ёрдамга мурожаат қилинг.
Шахс бузилишлари — 22 та бепул видео дарс

Психиатр Зебинисо Аҳмедовадан: алоҳида турлар, белгилари, сабаблари ва нима қилиш мумкинлиги.

🎥 Дарсларни кўриш
Ёрдам керакми?
Ассистент билан 15 дақиқалик суҳбат ва онлайн тестлар — бепул.
🩺
Зебинисо Аҳмедова — психиатр, психотерапевт, нарколог, гипнолог. «PSIXOMED24» психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси раҳбари. Beck Institute (КХТ) профессори Аллен Миллернинг шогирди.
Манба: МКБ-10 (ВОЗ, V боб F00–F99), DSM-5 ва «Клиник психофармакология» (З. Аҳмедова, 2026).