
Импульс назорати бузилишлари туркумида — қимор, пиромания, клептомания ва трихотилломаниядан ташқари — яна бир қатор ҳолатлар бор. Улар МКБ-10 да «F63.8 — бошқа одат ва майл бузилишлари» остида жамланади. Бу ҳужжатда шу гуруҳнинг энг муҳим ва кўп учрайдиган учта тури — интермиттент портловчи бузилиш, компулсив харид ва тери чимдиш (экскориация) — ёритилади.
Уларнинг барчасини бир нарса бирлаштиради: одам ичидан келадиган майл ёки импульсни — оқибатини била туриб — тия олмайди. Худди туркумнинг бошқа ҳолатларидаги каби, бу ерда ҳам «зўриқиш → ҳаракат → енгиллик → пушаймон» цикли ишлайди. Ва улар ҳам — даволанади.
1. Интермиттент портловчи бузилиш (Intermittent Explosive Disorder)
Бу ҳолатда одам вазиятга мутлақо номутаносиб, портлаш каби ғазаб хуружларини бошдан кечиради. Кичкина сабаб — масалан, кимдир йўлда ўтиб кетиши ёки арзимас эътироз — унда бирдан, назоратсиз ғазаб портлашини келтиради: у бақиради, ҳақорат қилади, нарсаларни синдиради, баъзан жисмоний зўравонлик қилади. Хуруж қисқа (одатда 30 дақиқадан кам), кейин эса — чуқур пушаймон, уят ва айб.
Муҳими: бу — оддий «жаҳлдорлик» ёки «ёмон характер» эмас. Портлаш пайтида одам ўзини назорат қила олмайди — гўё «бошқа куч» уни эгаллаб олади. Хуружлар орасида у тамоман нормал бўлиши мумкин. Бу ҳолат оила, иш, ҳуқуқий муаммоларга — баъзан жиддий зарарга — олиб келади.
📋 Клиник кейс: Жамшид, 31 ёш — Интермиттент портловчи бузилиш
Ҳикоя
Жамшид 31 ёшда, ҳайдовчи. Хотини «ажрашаман» дегани учун келди. Йиллаб — кичик сабабларга портлаб келган: йўлда кимдир сигнал берса, машинадан тушиб жанжаллашади; уйда идиш синса, деворларни муштлайди; болалари шовқин қилса, бақириб юборади. Хуруждан кейин — «нега бундай қилдим?» деб чуқур пушаймон бўлади, лекин навбатдагисида яна такрорланади.
«Ичимда босим тўпланади. Кимдир нотўғри иш қилса — бирдан кўзим қизаради, ўзимни унутаман. Портлаганимдан кейин — қўлларим титрайди, уяламан. Хотиним, болаларим мендан қўрқади. Мен уларни севаман, лекин ўзимни тута олмайман» деди у.
Хуруж: Вазиятга номутаносиб, назоратсиз ғазаб портлашлари;
Тезкорлик: Кутилмаган, тез — «ўзимни унутаман»;
Пушаймон: Хуруждан кейин уят, айб;
Баҳолаш: Коморбид депрессия, модда, болалик травмаси/зўравонлик текширилди;
Хулоса: Интермиттент портловчи бузилиш + оилавий инқироз.
A. Импульсга/ғазабга қаршилиқ қила олмаслик натижасидаги такрорий хулқ портлашлари: (1) оғзаки агрессия ёки мулкка/ҳайвонга/одамга нисбатан жисмоний агрессия — ҳафтада икки марта, 3 ой; ёки (2) 12 ой ичида мулк шикасти/жисмоний жароҳат келтирувчи 3 та портлаш;
B. Агрессия даражаси триггерга мутлақо номутаносиб;
C. Портлашлар олдиндан режаланмаган (импульсив), мақсадга йўналтирилмаган (фойда, куч учун эмас);
D. Клиник азоб ёки ижтимоий/касбий бузилиш, молиявий/ҳуқуқий оқибат;
E. Ёш ≥6. F. Бошқа руҳий бузилиш, тиббий ҳолат ёки модда билан яхшироқ тушунтирилмайди.
🔬 Шифокорлар учун: Интермиттент портлаш — нейробиология ва дори
Нейробиологик асос: серотонин тизимининг заифлиги (импульсив агрессия билан чамбарчас боғлиқ), амигдала гиперфаоллиги (таҳдидга кучли реакция) ва префронтал назоратнинг сустлиги. Айнан шунинг учун дори танлови:
СИОЗС (флуоксетин) → Импульсив агрессияни камайтиради — биринчи танлов;
Кайфият барқарорлаштирувчи → Вальпроат, топирамат, литий — импульсив агрессияда;
Психотерапия → КХТ, ғазаб бошқаруви (anger management), релаксация, «портлашдан олдинги белгиларни» таниш ва тўхтатиш кўникмаси.
2. Компулсив харид (Compulsive Buying Disorder)
Бу ҳолатда одам ўзига керак бўлмаган нарсаларни, тия олмайдиган майл туфайли, тинимсиз сотиб олади. Худди қиморга ўхшаб, бу ерда ҳам гап нарсада эмас — харид ЖАРАЁНИдан келадиган ҳаяжон ва енгилликда. Одам харид қилаётганда — кўтаринки, хурсанд; уйга келгач — уят, айб, кўпинча сотиб олган нарсаларни ҳатто очмайди ҳам. Натижа — қарз, оилавий зиддият, тўпланиб қолган кераксиз нарсалар.
📋 Клиник кейс: Малика, 36 ёш — Компулсив харид
Ҳикоя
Малика 36 ёшда — эри «қарзга ботдик» деб шикоят қилгач келди. У онлайн-дўконлардан тинимсиз кийим, косметика, уй буюмлари сотиб оларди — кўпинчаси очилмай, тахланиб турарди. «Стресс бўлса, хафа бўлсам — телефонни оламан, харид қиламан. Сотиб олаётган пайтда — енгил тортаман, хурсанд бўламан. Кейин посилка келади-ю, очишга ҳам хоҳишим бўлмайди. Уят босади, лекин яна такрорланади» деди.
Триггер: Стресс, хафагарчилик, зерикиш — харид майлини кучайтиради;
Цикл: Зўриқиш → харид → енгиллик → уят;
Оқибат: Қарз, кераксиз нарсалар, оилавий зиддият;
Коморбидлик: Депрессия, хавотир — текширилди;
Хулоса: Компулсив харид бузилиши + коморбид депрессия.
🧠 Клиник маълумот
Компулсив харид DSM-5 да алоҳида расмий ташхис сифатида киритилмаган (тадқиқот давом этмоқда), лекин клиник жиҳатдан аниқ тан олинган ҳолат. У импульс назорати бузилишлари ва хулқий боғлиқликлар билан кўп умумийликка эга. Даво: КХТ (харид триггерлари, муқобил хулқ, молиявий назорат), коморбид депрессия/хавотирни даволаш (СИОЗС), молиявий терапия (харид лимитлари, онлайн-дўкон блоклаш, пул назорати). Қиморга боғлиқликдаги молиявий терапия принциплари бу ерда ҳам қўлланилади.
3. Тери чимдиш — экскориация (Excoriation / Skin-Picking)
Бу ҳолатда одам ўз терисини — кўпинча юз, қўл, оёқдаги майда нуқсонлар, дона ёки қотган жойларни — қаршилиқсиз, такрор-такрор чимдийди, қашийди, ковлайди. Натижада — яра, чандиқ, инфекция. Трихотилломания (соч юлиш) билан жуда яқин — иккиси ҳам «тана-йўналтирилган такрорий хулқ»лар оиласига киради. DSM-5 да экскориация ҳам ОКБ спектри бобига киритилган.
📋 Клиник кейс: Севара, 22 ёш — Тери чимдиш (экскориация)
Ҳикоя
Севара 22 ёшда, талаба. Юзидаги майда доначаларни — соатлаб кўзгу олдида — чимдиб, ковлаб ташларди. Натижада юзи яра ва доғ билан қопланган. «Кичкина дона кўрсам, уни ковламагунча тинчимайман. Ковлаётганда — бир хил енгиллик, лекин кейин юзим баттар бўлади, уяламан. Одамларга юзимни кўрсатгим келмайди» деди у. Стресс ва хавотир — асосий триггер эди.
Хулқ: Терини такрор чимдиш/ковлаш — яра, чандиқ;
Цикл: Зўриқиш/қичишиш → чимдиш → енгиллик → уят;
Триггер: Стресс, хавотир, кўзгу, майда нуқсон;
Хулоса: Экскориация (тери чимдиш) + коморбид хавотир.
🔬 Шифокорлар учун: Тери чимдиш — даво (трихотилломанияга ўхшаш)
Экскориация даволаш трихотилломания билан деярли бир хил принципларга асосланади:
HRT (Habit Reversal Training) → Асосий даво — онглилик, рақобатлашувчи жавоб (қўлни банд қилиш), стимул назорати (кўзгуни ёпиш, қўлқоп);
N-ацетилцистеин (NAC) → Глутамат модулятори — тери чимдишда ҳам ижобий натижа;
СИОЗС → Коморбид депрессия/хавотир/ОКБда;
Дерматологик ёрдам → Яра ва инфекцияни даволаш, чандиқ профилактикаси.
4. Умумий даволаш тамойиллари (F63.8 гуруҳи)
🧬 Нейробиология
F63.8 гуруҳидаги ҳолатларнинг барчаси умумий импульс-назорат нейробиологиясига эга: серотонин дисрегуляцияси (импульсивлик), префронтал назоратнинг сустлиги, «зўриқиш-енгиллик» циклида мукофот/опиоид тизимининг иштироки. Тери чимдишда — қўшимча глутамат тизими роли. Шунинг учун даво ҳам умумий принципларга таянади.
F63.8 — умумий даво асослари
Психотерапия — асосий: КХТ, HRT (тана-йўналтирилган хулқларда), ғазаб бошқаруви (портлашда);
Дори: СИОЗС (импульсивлик, коморбидлик), кайфият барқарорлаштирувчи (агрессия), NAC (тери/тук);
Триггер бошқаруви: Стресс — деярли барча ҳолатларда асосий триггер;
Молиявий терапия: Компулсив харидда — қарз ва пул назорати;
Коморбидлик: Депрессия, хавотир, ОКБ, модда — кўпинча бирга, албатта даволанади;
Оила: Айблаш эмас, қўллаб-қувватлаш; оила таълими.
5. Тузалиш сари қадамлар
Баҳолаш [Психиатр]
Аниқ турни белгилаш. Коморбидлик (депрессия, хавотир, модда). Триггерлар. Хавфсизлик (портлашда — атрофдагилар).
Дори [Психиатр]
Импульсив агрессия: СИОЗС/кайфият барқарорлаштирувчи. Тери чимдиш: NAC/СИОЗС. Харид: коморбидлик даво.
Психотерапия [Психотерапевт]
Портлаш: ғазаб бошқаруви. Тери: HRT. Харид: КХТ+молиявий. Умумий: триггер ва стрессни бошқариш.
Қўллаб-қувватлаш ва барқарорлик [Оила + Кузатув]
Оила таълими. Рецидив профилактикаси. Стресс бошқаруви. Узоқ муддатли кузатув.
Сизга айтмоқчимиз
Агар сиз ёки яқинингиз ғазабни назорат қила олмасангиз (портлаш), тия олмай харид қилсангиз, ёки терингизни/тукларингизни чимдиб-юлиб ташласангиз — булар «ёмон характер» ёки «иродасизлик» эмас, балки даволанадиган импульс назорати ҳолатлари. Уларнинг барчаси ортида ўхшаш механизм — ичдан келадиган, тия олмайдиган майл — ётади. Уят қилиб яширинманг ёки ўзингизни айбламанг. Тўғри ёрдам — психотерапия, дори ва стресс бошқаруви билан — бу майлларни назоратга олиш мумкин. Мурожаат қилинг, биз ёрдам берамиз.
Импульсни назорат қила олмаслик — даволанадиган ҳолат. Ёрдам бор.

![]() |
Доктор Зебинисо Аҳмедова Психиатр · психотерапевт · нарколог · PSIXOMED24 клиникаси раҳбари 📞 МУРОЖААТ ҚИЛИШ — қабулга ёзилиш / +998 95 166 26
62 |
Теглар: #интермиттент_портлаш #компулсив_харид #тери_чимдиш #экскориация #F63.8 #импульс_назорати #ғазаб_бошқаруви #HRT #psixiatr_Toshkent #doctorzebiniso #PSIXOMED24
Манбалар: ВОЗ МКБ-10 (F63.8); DSM-5-TR (Intermittent Explosive Disorder 312.34, Excoriation 698.4); Coccaro EF, интермиттент портловчи бузилиш; Black DW, компулсив харид; Grant JE, тери чимдиш ва N-ацетилцистеин; Odlaug BL & Grant JE, тана-йўналтирилган хулқлар. Ташхис ва даво фақат малакали психиатр/психотерапевт томонидан амалга оширилади. Бу ҳужжат шифокор маслаҳатининг ўрнини боса олмайди.

