← Психиатр.уз
МКБ-10: F63.8 · Одат ва майлларнинг бошқа бузилишлари DSM-5: турли боблар (импульс-назорат, ОКБ спектри, боғлиқликлар)

Бошқа одат ва майл бузилишлари (F63.8)

Интермиттент портлаш · Компулсив харид · Тери чимдиш ва бошқалар
Бош саҳифа › Мақолалар › Одат ва майл бузилишлари › Бошқа одат ва майл бузилишлари (F63.8)
Муҳим: Ушбу мақола маълумот бериш учун. Ташхисни фақат малакали шифокор қўяди, дорилар фақат шифокор тавсияси билан қабул қилинади.

Иллюстрация

F63.0–F63.3 да биз аниқ, ном берилган бузилишларни кўрдик: қимор, ўт қўйиш, ўғрилик, соч юлиш. Аммо импульс назорати бузилишлари булар билан чекланмайди. Инсонда яна бир қатор ҳолатлар борки, уларда ҳам ўша умумий механизм — «зўриқиш → тия олмаслик → ҳаракат → енгиллик → уят» — ишлайди. МКБ-10 бу ҳолатларни F63.8 («бошқа одат ва майл бузилишлари») остида жамлайди. Ушбу ҳужжат уларнинг энг муҳимларини — интермиттент портловчи бузилиш, компулсив харид ва тери чимдишни — қамраб олади.

Бу ҳолатларни билиш муҳим, чунки улар жуда кўп учрайди, лекин кўпинча «характер», «тарбия» ёки «иродасизлик» деб нотўғри баҳоланади ва даволанмайди. Аслида — уларнинг ортида ҳам биологик ва психологик механизмлар ётади, ва улар ёрдамга жавоб беради.

1. Интермиттент портловчи бузилиш (Intermittent Explosive Disorder)

💥 Интермиттент портловчи бузилиш — назоратсиз ғазаб портлашлари

Бу — вазиятга номутаносиб, кутилмаган, назорат қилиб бўлмайдиган ғазаб портлашлари билан кечадиган ҳолат. Одам арзимас сабабдан (масалан, кимдир йўлда кесиб ўтди, идиш синди) бирдан «портлайди» — бақиради, синдиради, баъзан жисмоний зўравонлик қилади. Портлаш қисқа (одатда 30 дақиқадан кам), кейин — чуқур пушаймон ва уят.

  • Номутаносиблик: Реакция сабабга нисбатан ҳаддан ташқари кучли;

  • Олдиндан режасизлик: Портлаш импульсив, режалаштирилмаган (фойда учун эмас);

  • Тезкорлик: Триггердан кейин деярли дарҳол, огоҳлантиришсиз;

  • Пушаймон: Портлашдан кейин уят, айб, «яна қилдим» ҳисси;

  • Зарар: Муносабат, иш, ҳуқуқий муаммолар (баъзан жиноий).

📋 Клиник кейс: Жамшид, 31 ёш — Интермиттент портловчи бузилиш

Ҳикоя

Жамшид 31 ёшда, ҳайдовчи. Хотини «ажрашамиз» дегани учун келди — Жамшид арзимас нарсадан бирдан портлайди: бир куни болалари шовқин қилгани учун деворга мушт урган, эшикни синдирган. Йўлда бошқа ҳайдовчи билан жанжаллашиб, машинасини тепган. Ҳар сафар — портлагандан кейин уяли, «мен бундай эмасман» деб йиғлайди, лекин кейинги сафар яна такрорланади.

«Ичимда бирдан нимадир портлайди. Кўз олдим қоронғулашади, ўзимни тута олмайман. Кейин ўзимга келсам — ҳамма нарса вайрон, ҳамма мендан қўрқиб турибди. Уяламан, лекин олдини ололмайман» дейди у.

  • Баҳолаш: Портлашлар номутаносиб, импульсив, пушаймон билан;

  • Истисно: Антисоциал ШБ, мания, модда таъсири, психоз — истисно қилинди;

  • Йўналиш: СИОЗС/кайфият барқарорлаштирувчи + ғазаб бошқаруви терапияси, КХТ.

DSM-5 — Intermittent Explosive Disorder (асосий)
  • Импульсив агрессия портлашлари: оғзаки/жисмоний агрессия (ҳафтада 2 марта, 3 ой) ёки 12 ой ичида 3 та вайронгарчилик/жароҳат келтирувчи портлаш;

  • Агрессия даражаси провокация/стрессга номутаносиб;

  • Портлашлар режалаштирилмаган (импульсив) ва мақсадга (фойда) йўналтирилмаган;

Ёш камида 6. Бошқа бузилиш (антисоциал, мания, модда) билан тушунтирилмайди.

2. Компулсив харид бузилиши (Compulsive Buying Disorder)

🛒 Компулсив харид — тия олмайдиган харид қилиш майли

Бу — керак бўлмаган нарсаларни тия олмайдиган, такрорий равишда сотиб олиш майли. Одам харид қилиш жараёнидан (нарсадан эмас!) завқ, енгиллик олади. Кўпинча сотиб олинган нарсалар очилмай, ишлатилмай қолади. Натижа — қарз, оилавий низо, уят. Бу — айниқса онлайн-магазинлар даврида кўпайган ҳолат.

  • Тия олмаслик: Харид майлига қаршилик қила олмаслик;

  • Жараён учун: Нарса эмас, харид қилиш жараёни завқ беради;

  • Зўриқиш-енгиллик: Харид олдидан кучланиш, харид пайтида енгиллик;

  • Оқибат: Қарз, ишлатилмаган нарсалар, оилавий низо, уят;

  • Триггер: Стресс, тушкунлик, ёлғизлик, бўшлиқ ҳисси.

📋 Клиник кейс: Дилдора, 36 ёш — Компулсив харид бузилиши

Ҳикоя

Дилдора 36 ёшда, оилали. Эри «қарзга ботдик» деб хавотирда — Дилдора онлайн-магазинлардан тинимсиз кийим, косметика, уй буюмлари сотиб оларди. Кўпи — очилмай, тегли ҳолда шкафда турарди. «Сотиб олаётганимда ўзимни яхши ҳис қиламан, стресс тарқайди. Лекин посилка келгач — «нега олдим?» деб уяламан. Кейин яна бошланади» дейди.

Дилдорада бу — онаси вафотидан кейин, тушкунлик даврида кучайган. Харид — унинг учун бўшлиқни тўлдириш, эмоционал оғриқни енгиллаштириш воситаси эди. Қарзлари ошиб, эри билан муносабати бузилган.

  • Баҳолаш: Харид — эмоционал разрядка; коморбид депрессия;

  • Йўналиш: КХТ (триггер, муқобил хулқ), молиявий терапия, коморбид депрессияни даволаш, СИОЗС.

🧠 Клиник маълумот

Компулсив харид расмий DSM-5 ташхиси эмас (алоҳида код йўқ), лекин клиник жиҳатдан яхши тан олинган ҳолат. У импульс назорати бузилиши ва хулқий боғлиқлик хусусиятларини бирлаштиради. Даволаш қиморга ўхшаш: КХТ, молиявий терапия (пул назорати, харид блоклари), коморбидликни даволаш ва зарур бўлса СИОЗС.

3. Тери чимдиш бузилиши (Excoriation / Skin-Picking Disorder)

✋ Тери чимдиш — терини такрорий чимдиш/қашиш

Бу — ўз терисини такрор-такрор чимдиш, қашиш, ковлаш натижасида тери шикастланиши билан кечадиган ҳолат. Одам кўпинча «нуқсон» (доғ, пуфакча, қоракуя) ни «тузатиш» учун чимдийди, лекин бу — янги шикаст ва чандиқ қолдиради. Трихотилломанияга жуда ўхшаш — иккиси ҳам «тана-йўналтирилган такрорий хулқ». DSM-5 да ОКБ спектрига киритилган.

  • Такрорий чимдиш: Терини (кўпинча юз, қўл) чимдиш, натижада шикаст;

  • Тўхтата олмаслик: Камайтириш/тўхтатишга уринишлар муваффақиятсиз;

  • Зўриқиш-енгиллик: Чимдишдан олдин кучланиш, пайтида енгиллик;

  • Яшириш: Шикастни макияж, кийим билан яшириш; ижтимоий қочиш;

  • Азоб: Уят, ижтимоий чекланиш, баъзан инфекция хавфи.

DSM-5 — Excoriation (Skin-Picking) Disorder
  • A. Такрорий тери чимдиш, натижада тери шикастланиши;

  • B. Чимдишни камайтириш/тўхтатишга такрорий уринишлар;

  • C. Клиник аҳамиятли азоб ёки фаолиятда бузилиш;

  • D. Модда таъсири ёки бошқа тиббий ҳолат натижаси эмас;

E. Бошқа руҳий бузилиш билан яхшироқ тушунтирилмайди.

🔬 Шифокорлар учун: Тери чимдиш — даво трихотилломанияга ўхшаш

Тери чимдиш бузилиши трихотилломания билан бир оилага киради (тана-йўналтирилган такрорий хулқлар). Шунинг учун даво ҳам ўхшаш: асосий — HRT (одатни ўзгартириш машқи) ва КХТ; дори — N-ацетилцистеин (глутамат), СИОЗС (коморбидликда). Стимул назорати (қўлни банд қилиш, кўзгу олдида ўтирмаслик, тирноқларни қисқа қилиш) муҳим. Инфекция хавфи бўлса — дерматологик кузатув.

4. Умумий нейробиология ва дори

🧬 Нейробиология

F63.8 гуруҳидаги ҳолатлар — гарчи турлича намоён бўлса-да — умумий импульс-назорат механизмларини бўлишади:

Ҳолат Асосий тизим Дори йўналиши
Интермиттент портлаш Серотонин↓, амигдала-префронтал СИОЗС, кайфият барқарорлаштирувчи
Компулсив харид Мукофот-дофамин, серотонин СИОЗС, КХТ, молиявий терапия
Тери чимдиш Глутамат, одат тизими N-ацетилцистеин, СИОЗС, HRT

Умумий тамойил: серотонин ва глутамат тизимларининг дисрегуляцияси импульсни тиймоқ қобилиятини камайтиради; мукофот тизими эса «зўриқиш-енгиллик» циклини мустаҳкамлайди. Шунинг учун даво — психотерапия (КХТ, HRT, ғазаб бошқаруви) ва дори (СИОЗС, кайфият барқарорлаштирувчи, N-ацетилцистеин) — механизмга асосан танланади.

5. Умумий даволаш тамойиллари

F63.8 бузилишлари — даво асослари

  • Психотерапия — асосий: КХТ, HRT (тери чимдишда), ғазаб бошқаруви (портлашда), майлни бошқариш;

  • «Зўриқиш-енгиллик» циклини узиш: Триггерларни аниқлаш, муқобил хулқ;

  • Дори: СИОЗС, кайфият барқарорлаштирувчи, N-ацетилцистеин — ҳолатга қараб;

  • Молиявий терапия: Компулсив харидда — пул назорати, қарз режаси;

  • Коморбидлик: Депрессия, хавотир, травма — кўпинча бирга, албатта даволанади;

  • Оила: Оилани жалб қилиш, айблаш эмас, қўллаб-қувватлаш.

6. Тузалиш сари қадамлар

1

Баҳолаш [Психиатр]

Аниқ ҳолатни белгилаш. Бошқа сабабларни истисно. Коморбидлик. Хавф (портлашда — зўравонлик; харидда — қарз) баҳоси.

2

Дори [Психиатр]

Портлаш: СИОЗС/кайфият барқарор. Харид: СИОЗС. Тери чимдиш: N-ацетилцистеин/СИОЗС. Коморбидликни даволаш.

3

Мос психотерапия [Психотерапевт]

Портлаш: ғазаб бошқаруви. Харид: КХТ+молиявий. Тери чимдиш: HRT. «Зўриқиш-енгиллик» циклини узиш.

4

Қўллаб-қувватлаш [Оила + Кузатув]

Оилани жалб қилиш. Триггер ва стресс бошқаруви. Рецидив профилактикаси. Узоқ муддатли кузатув.

7. F63 туркуми — умумий якуний жадвал

Ушбу ҳужжат билан F63 «Одат ва майлларнинг бузилиши» туркуми якунланади. Қуйида бутун туркумнинг умумий манзараси:

Код Ҳолат Асосий даво
F63.0 Патологик қимор КХТ, налтрексон, молиявий терапия, гуруҳ
F63.1 Пиромания КХТ, СИОЗС, хавфсизлик, коморбидлик
F63.2 Клептомания Налтрексон, СИОЗС, КХТ (covert sensitization)
F63.3 Трихотилломания HRT, N-ацетилцистеин, КХТ
F63.8 Портлаш / Харид / Тери чимдиш Ғазаб бошқаруви / молиявий / HRT + дори

👩‍⚕️ Доктор изоҳи

F63 туркумидаги барча ҳолатларни бир умумий ғоя бирлаштиради: одам ичидан келадиган майлни — оқибатини била туриб — тия олмайди. Бу ирода заифлиги эмас, балки миянинг импульс-назорат тизимидаги бузилиш. Уят ва айблаш бу беморларни даводан узоқлаштиради; тушуниш, ҳукмсизлик ва тўғри техника — уларни соғайишга олиб келади. Ҳар бир бемор — қиморбоз бўладими, соч юлувчими, ғазабдан портловчими — аввало инсон, ва у ёрдамга лойиқ.

Сизга айтмоқчимиз

Агар сиз ғазабдан бирдан портласангиз ва кейин пушаймон бўлсангиз, керак бўлмаган нарсаларни тия олмай сотиб олсангиз, ёки терингизни чимдишни тўхтата олмасангиз — булар «характер нуқсони» ёки «иродасизлик» эмас. Уларнинг ортида, худди қимор ёки соч юлиш каби, импульс назорати механизмининг бузилиши ётади. Энг муҳими — буларнинг барчаси ДАВОЛАНАДИ. Уят қафасида ёлғиз қолманг — тўғри психотерапия ва зарур бўлса дори билан бу майлларни назоратга олиш мумкин. Ўзингизни ёки яқинингизни айбламанг, балки ёрдам сўранг. Биринчи қадам — мурожаат қилиш.

Импульсни назорат қила олмаслик — даволанадиган ҳолат. Ёрдам сўранг.

Иллюстрация

Иллюстрация

Доктор Зебинисо Аҳмедова

Психиатр · психотерапевт · нарколог · PSIXOMED24 клиникаси раҳбари

📞 МУРОЖААТ ҚИЛИШ — қабулга ёзилиш+998 95 166 26 62

PSIXOMED24 психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси

📞 Телефон: +998 95 166 26 62

📍 Манзил: Тошкент ш., Чилонзор тумани, Чилонзор кўчаси 44

🌐 Сайт: doktorzebiniso.uz · psixiatr.uz · uzpsixolog.uz

YouTube · Instagram · Telegram

Иллюстрация

Сканерланг — боғланинг

Теглар: #интермиттент_портлаш #компулсив_харид #тери_чимдиш #F63.8 #импульс_назорати #ғазаб_бошқаруви #skin_picking #одат_майл_бузилиши #psixiatr_Toshkent #doctorzebiniso #PSIXOMED24

Манбалар: ВОЗ МКБ-10 (F63.8), DSM-5-TR (Intermittent Explosive Disorder, Excoriation Disorder); Coccaro EF, интермиттент портловчи бузилиш; Black DW, компулсив харид, World Psychiatry; Grant JE & Odlaug BL, тери чимдиш ва N-ацетилцистеин; Aboujaoude E, импульс назорати бузилишлари. Ташхис ва даво фақат малакали психиатр/психотерапевт томонидан амалга оширилади. Бу ҳужжат шифокор маслаҳатининг ўрнини боса олмайди.

103 — агар ўз жонингизга қасд қилиш фикри ёки яқинга зарар хавфи бўлса, дарҳол шошилинч ёрдамга мурожаат қилинг.
Шахс бузилишлари — 22 та бепул видео дарс

Психиатр Зебинисо Аҳмедовадан: алоҳида турлар, белгилари, сабаблари ва нима қилиш мумкинлиги.

🎥 Дарсларни кўриш
Ёрдам керакми?
Ассистент билан 15 дақиқалик суҳбат ва онлайн тестлар — бепул.
🩺
Зебинисо Аҳмедова — психиатр, психотерапевт, нарколог, гипнолог. «PSIXOMED24» психотерапевтик амбулатор даволаш клиникаси раҳбари. Beck Institute (КХТ) профессори Аллен Миллернинг шогирди.
Манба: МКБ-10 (ВОЗ, V боб F00–F99), DSM-5 ва «Клиник психофармакология» (З. Аҳмедова, 2026).