Гематофобия — қонни кўриш, қон олиш, жароҳат ёки тиббий манзаралар билан тўқнашганда пайдо бўладиган кучли, вазиятга номутаносиб қўрқув. Бемор текширувлардан қочиши, бош айланиши ёки кўнгил айнишини сезиши мумкин. Айрим одамларда қон ва жароҳатга хос вазовагал реакция сабаб қон босими ва пульс пасайиб, ҳушдан кетиш кузатилади.
«Текширувда қон кўрсам, кўз олдим қоронғилашади, ҳушимдан кетадигандек бўламан». — ўқув учун бемор сўзлари
Клиник мисол (кейс)
27 ёшли эркак. Қон таҳлили учун лабораторияга келганда бош айланиши, совуқ терлаш ва кўнгил айнишини сезади. Илгари қон олиш пайтида ҳушидан кетгани учун зарур таҳлилларни кечиктириб келган. Бу ўқув кейси; аниқ ташхис клиник баҳолаш орқали қўйилади.
Нега бундай бўлади?
- Қон ва жароҳатни хавф сигнали деб қабул қилиш
- Вазовагал реакцияга индивидуал мойиллик
- Аввалги нохуш тиббий тажриба
- Оиладан ёки атрофдагилардан ўрганилган қўрқув
- Қон кўришдан қочиш туфайли хавотирнинг сақланиши
- Айрим ҳолатларда бошқа фобиялар билан бирга учраши
Қонни кўриш → қўрқув ва тана реакцияси → қочиш → вақтинча енгиллашиш → кейинги вазиятда қўрқувнинг қайтиши
Хавотир занжири
27 ёшли эркак. Қон таҳлили учун лабораторияга келганда бош айланиши, совуқ терлаш ва кўнгил айнишини сезади. Илгари қон олиш пайтида ҳушидан кетгани учун зарур таҳлилларни кечиктириб келган. Бу ўқув кейси; аниқ ташхис клиник баҳолаш орқали қўйилади.
- Қон ва жароҳатни хавф сигнали деб қабул қилиш
- Вазовагал реакцияга индивидуал мойиллик
- Аввалги нохуш тиббий тажриба
- Оиладан ёки атрофдагилардан ўрганилган қўрқув
- Қон кўришдан қочиш туфайли хавотирнинг сақланиши
- Айрим ҳолатларда бошқа фобиялар билан бирга учраши
Қонни кўриш → қўрқув ва тана реакцияси → қочиш → вақтинча енгиллашиш → кейинги вазиятда қўрқувнинг қайтиши
Қон кўришдан қўрқув қачон бошланган? Қон олиш ёки жароҳатни кўрганда ҳушдан кетганмисиз? Текширувлардан қочасизми? Қандай вазиятларда хавотир кучаяди? Юрак, қон босими ёки бошқа соматик муаммолар борми?
Қон олишдан олдин тиббиёт ходимига қўрқув ва ҳушдан кетиш тарихи ҳақида айтинг. Ҳушдан кетиш эҳтимоли бўлса, муолажани ётган ҳолатда ўтказишни муҳокама қилинг. Психотерапевт билан босқичма-босқич экспозиция ва зарур ҳолда мушакларни қисиб туриш (applied tension) машқини ўрганинг. Ҳушдан кетиш, кўкрак оғриғи ёки бошқа янги оғир белгиларни фақат фобияга йўйманг — тиббий баҳолаш керак.
КПТ ва босқичма-босқич экспозиция асосий усуллар ҳисобланади; режа мутахассис билан келишилади.
Айрим беморларда аввалги тиббий ёки жароҳат билан боғлиқ оғир тажриба таъсир қилиши мумкин. Бироқ ҳар бир гематофобия травмадан келиб чиқмайди. Травмага йўналтирилган усуллар фақат тегишли кўрсатма бўлганда қўлланади.