Зоофобия — ҳайвонлар билан учрашиш ёки уларни тасаввур қилиш билан боғлиқ кучли қўрқув. Қўрқув вазиятдаги реал хавфга нисбатан номутаносиб бўлиши, қочиш ва кундалик фаолият чекланишига олиб келиши мумкин. Аниқ ҳайвонга нисбатан қўрқув махсус фобия турига киради (МКБ-10: F40.2).
«Итни кўрганимда юрагим тез уради, нафасим қисилади. Ҳатто узоқдан кўрсам ҳам йўлимни ўзгартираман». — Бемор, 22 ёшли аёл
Клиник мисол (кейс)
30 ёшли эркак мушук яқинлашганда кучли хавотир ҳис қилади. Шу сабабли мушук бор уйларга бормасликка ҳаракат қилади. Баҳолашда қўрқувнинг бошланиши, қочиш даражаси ва кундалик ҳаётга таъсири ўрганилади.
Нега бундай бўлади?
- Ёқимсиз тажриба ёки ҳайвондан қўрқитиш
- Бошқаларнинг қўрқувини кузатиб ўрганиш
- Хавф эҳтимолини ортиқча баҳолаш
- Қочиш туфайли қўрқувнинг сақланиб қолиши
- Индивидуал сезувчанлик ва хавотирга мойиллик
Хавотир занжири
30 ёшли эркак мушук яқинлашганда кучли хавотир ҳис қилади. Шу сабабли мушук бор уйларга бормасликка ҳаракат қилади. Баҳолашда қўрқувнинг бошланиши, қочиш даражаси ва кундалик ҳаётга таъсири ўрганилади.
- Ёқимсиз тажриба ёки ҳайвондан қўрқитиш
- Бошқаларнинг қўрқувини кузатиб ўрганиш
- Хавф эҳтимолини ортиқча баҳолаш
- Қочиш туфайли қўрқувнинг сақланиб қолиши
- Индивидуал сезувчанлик ва хавотирга мойиллик
- Қайси ҳайвондан ва қандай вазиятда қўрқасиз?
- Қўрқув қачон бошланган?
- Қандай тана белгилари кузатилади?
- Қайси вазиятлардан қочасиз?
- Қўрқув иш, ўқиш ва муносабатларга қандай таъсир қилмоқда?
- Ҳайвон билан боғлиқ хавфсизликка оид реал омиллар борми?
Аввало вазиятда реал хавф йўқлигини баҳоланг. Хавфсиз шароитда нафасни секинлаштириш ва қочишни аста-секин камайтириш фойдали бўлиши мумкин. Давомли ва ҳаётни чекловчи қўрқувда мутахассис билан когнитив-хулқий терапия ва босқичма-босқич экспозиция режасини тузиш тавсия этилади.
Махсус фобия учун асосий далилларга таянган усул — хавфсиз, назоратли босқичма-босқич экспозиция ва когнитив-хулқий терапия. EMDR фақат алоҳида травматик хотира билан боғлиқ ҳолатларда клиник баҳолаш асосида кўриб чиқилади.
Ҳар бир фобиянинг сабаби травма эмас. Агар ёқимсиз хотира бўлса, унинг вазият, тана реакцияси, қочиш ва ҳозирги қўрқув билан боғлиқлиги алоҳида баҳоланади.